Wasifu wa Edward Lowassa

<h1 class="story-body__h1" style="background-color: white; border: 0px; color: #1e1e1e; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 2.25rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.11111; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline; widows: 1;"> <br /></h1> <div class="story-body__mini-info-list-and-share" style="background-color: white; border-bottom-color: rgb(219, 219, 219); border-bottom-style: solid; border-width: 0px 0px 1px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14px; font-stretch: inherit; line-height: 16px; margin: 0px; overflow: auto; padding: 0px 0px 16px; vertical-align: baseline; widows: 1; width: 569px;"> <br /></div> <div class="story-body__inner" property="articleBody" style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14px; font-stretch: inherit; line-height: 16px; margin: 0px 47.40625px; padding: 0px; vertical-align: baseline; widows: 1;"> <figure class="media-landscape has-caption full-width lead" style="background-color: #111111; border: 0px; clear: both; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 32px -47.40625px 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"><span class="image-and-copyright-container" style="border: 0px; color: inherit; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline;"><img alt="" class="js-image-replace" height="360" src="http://ichef-1.bbci.co.uk/news/ws/590/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007142031_edward_lowassa__tanzania_640x360_bbc_nocredit.jpg" style="-webkit-user-select: none; border: 0px; color: #bdbdbd; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: auto; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 0px; vertical-align: baseline; width: 569px;" width="640" /></span><figcaption class="media-caption" style="border: 0px; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 16px; vertical-align: baseline; visibility: visible;"><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image caption</span><span class="media-caption__text" style="border: 0px; color: #ececec; display: block; font-family: inherit; font-size: 0.875rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.28571; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Edward Lowassa alizaliwa August 26 mwaka 1953 kijijini Ngarashi Wilaya ya Monduli, mkoani Arusha.</span></figcaption></figure><div class="story-body__introduction" style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 28px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Edward Ngoyai Lowassa anatoka katika ya jamii ya wafugaji Kaskazini mwa Tanzania.</div> <div aria-hidden="true" class="bbccom_slot mpu-ad bbccom_standard_slot bbccom_visible" id="bbccom_mpu_3" style="background-color: #e7e7e7; border: 0px; clear: both; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 24px 0px 0px; padding: 0px; text-align: right; vertical-align: baseline;"> </div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Alizaliwa August 26 mwaka 1953 kijijini Ngarashi Wilaya ya Monduli, mkoani Arusha.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Kitaaluma Lowasa ni msomi , akiwa na shahada kwanza kutoka chuo Kikuu cha Dar es salaam na shahada ya Uzamili kutoka Chuo Kikuu cha Bath huko Uingereza (1983-1984).</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> <strong style="border: 0px; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Uzoefu katika siasa</strong></div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Edward Lowasa ni mtoto wa tatu wa Mzee Ngoyayi.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Ingawa baba yake alikuwa mfugaji aliwahi pia kufanya kazi kama tarishi katika serikali ya wakoloni.</div> <figure class="media-landscape has-caption full-width" style="background-color: #111111; border: 0px; clear: both; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 24px -19.75px 0px 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"><span class="image-and-copyright-container" style="border: 0px; color: inherit; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline;"><img alt="" class="js-image-replace" datasrc="http://ichef.bbci.co.uk/news/ws/320/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007141752_lowasa.jpg" height="366" src="http://ichef.bbci.co.uk/news/ws/520/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007141752_lowasa.jpg" style="-webkit-user-select: none; border: 0px; color: #bdbdbd; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: auto; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 0px; vertical-align: baseline; width: 493.9375px;" width="640" /></span><figcaption class="media-caption" style="border: 0px; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 16px; vertical-align: baseline; visibility: visible;"><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image caption</span><span class="media-caption__text" style="border: 0px; color: #ececec; display: block; font-family: inherit; font-size: 0.875rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.28571; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Licha ya kuwa mwanachama wa CCM kwa miaka 38, bwana Lowassa aliwashangaza wanachama wa CCM kwa uamuzi wake wa kukihama chama hicho.</span></figcaption></figure><div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> <strong style="border: 0px; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"></strong>Alijiunga na chama cha CCM mara tu baada ya kumaliza elimu yake ya chuo kikuu mwaka wa 1977.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Kabla ya kugombea ubunge , aliwahi kutumikia jeshi la Tanzania na hata kupigana katika vita kati ya Tanzania na Uganda vilivyopelekea Idd Amin kuondolewa madarakani.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Baada ya hapo alikuwa mtumishi wa umma kwa miaka kadhaa kabla kuteuliwa kuwa mbunge kuwajilisha vijana na kujiunga rasmi na siasa.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Mwaka wa 1990 alijitosa ulingoni kugombea nafasi ya ubunge katika jimbo la uchaguzi la Monduli.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Alifanyikiwa kwa miaka yote hii Lowassa ameendelea kulishikilia jimbo hilo la uchaguzi hadi sasa anapolazimika kuliachia ili kuwania Urais.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Hii si mara yake ya kwanza kugombea Urais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ,kwani mwaka 1995,alikuwa miongoni mwa watangaza nia 15, hata hivyo nafasi ikachukuliwa na Benjamin William Mkapa.</div> <figure class="media-landscape has-caption full-width" style="background-color: #111111; border: 0px; clear: both; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 24px -19.75px 0px 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"><span class="image-and-copyright-container" style="border: 0px; color: inherit; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline;"><img alt="" class="js-image-replace" datasrc="http://ichef-1.bbci.co.uk/news/ws/320/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007143047_ni_mshika_bendera_wa__ukawa_ambao_ni_muungano_wa__vyama_vinne_vya_upinzani___624x351_bbc_nocredit.jpg" height="351" src="http://ichef-1.bbci.co.uk/news/ws/520/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007143047_ni_mshika_bendera_wa__ukawa_ambao_ni_muungano_wa__vyama_vinne_vya_upinzani___624x351_bbc_nocredit.jpg" style="-webkit-user-select: none; border: 0px; color: #bdbdbd; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: auto; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 0px; vertical-align: baseline; width: 493.9375px;" width="624" /></span><figcaption class="media-caption" style="border: 0px; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 16px; vertical-align: baseline; visibility: visible;"><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image caption</span><span class="media-caption__text" style="border: 0px; color: #ececec; display: block; font-family: inherit; font-size: 0.875rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.28571; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Ni mshika bendera wa UKAWA ambao ni muungano wa vyama vinne vya upinzani</span></figcaption></figure><div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Hata hivyo tofauti na matarajio ya wafuasi wake, Mwaka 2005, Lowassa hakuwania nafasi hiyo, badala yake aliunga mkono rais anayemaliza muda wake Jakaya Kikwete.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> <strong style="border: 0px; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Je Lowassa huyu wa sasa amewahi kuwa nani katika nyadhifa alizozipitia kiserikali?</strong></div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Edward Ngoyayi Lowassa amewahi, kuwa Waziri wa Maji na Maendeleo ya Mifugo, Ardhi na Maendeleo ya Makazi pamoja na nafasi nyinginezo.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Lakini pia nafasi za juu alizowahi kuzipata ni pamoja na kuwa Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Tanzania kuanzia mwaka 2005 mpaka Febuari 7 mwaka 2008, alipolazimika kujiuzulu baada ya madai ya kuhusishwa katika kashfa ya rushwa ya Kampuni ya Richmond, Madai ambayo bwana Lowassa aliyakanusha hadi sasa.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Katika siasa,Lowassa anafahamika kama mtu wenye misimamo mikali,kwa kile anachokiamini mwenyewe kama siasa zinazo ambatana na maamuzi magumu.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Licha ya kuwa mwanachama wa CCM kwa miaka 38, bwana Lowassa aliwashangaza wanachama wa CCM kwa uamuzi wake wa kukihama chama hicho.</div> <figure class="media-landscape has-caption full-width" style="background-color: #111111; border: 0px; clear: both; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 24px -19.75px 0px 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"><span class="image-and-copyright-container" style="border: 0px; color: inherit; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline;"><img alt="" class="js-image-replace" datasrc="http://ichef-1.bbci.co.uk/news/ws/320/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007142957_ni_mshika_bendera_wa__ukawa_ambao_ni_muungano_wa__vyama_vinne_vya_upinzani___640x360_bbc_nocredit.jpg" height="360" src="http://ichef-1.bbci.co.uk/news/ws/520/amz/worldservice/live/assets/images/2015/10/07/151007142957_ni_mshika_bendera_wa__ukawa_ambao_ni_muungano_wa__vyama_vinne_vya_upinzani___640x360_bbc_nocredit.jpg" style="-webkit-user-select: none; border: 0px; color: #bdbdbd; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: auto; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 0px; vertical-align: baseline; width: 493.9375px;" width="640" /></span><figcaption class="media-caption" style="border: 0px; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 16px; vertical-align: baseline; visibility: visible;"><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image caption</span><span class="media-caption__text" style="border: 0px; color: #ececec; display: block; font-family: inherit; font-size: 0.875rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.28571; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Kufuatia uamuzi wake wa kubadili chama, Edward Lowasa amelazimika pia kubadili msimamo wake wa kisiasa</span></figcaption></figure><div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Hatua iliyochangiwa na yeye kutoridhrishwa na jinsi uteuzi wa wagombea urais wa kilichokuwa chama chake ulivyoendeshwa.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Alijiunga na chama cha kikuu cha upinzani cha CHADEMA.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Hiki ni mojawapo ya vyama vinne vya upinzani vinavyounda umoja uitwao,UKAWA.</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Kufuatia uamuzi wake wa kubadili chama, Edward Lowasa amelazimika pia kubadili msimamo wake wa kisiasa na kuwa mpinzani wa chama tawala na sera aliziunga mkono na kuzitumikia awali, jambo ambalo linawatatanisha wakosoaji wake .</div> <div style="border: 0px; font-family: inherit; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Hii ni mara yake ya pili kujaribu kuingia ikulu.</div> </div>

Wasifu wa Edward Lowassa

Image caption Edward Lowassa alizaliwa August 26 mwaka 1953 kijijini Ngarashi Wilaya ya Monduli, mkoani Arusha. Edward Ngoyai Lowassa ...

READ MORE

Rubani afariki katikati ya safari

<b style="background-color: white; border: 0px; color: blue; font-family: Georgia, 'Times New Roman', serif; font-size: small; font-stretch: inherit; line-height: 18px; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline; word-wrap: break-word;"><img src="http://i1.wp.com/millardayo.com/wp-content/uploads/2015/10/American-Flight-II.jpg?resize=660%2C400" style="border: 1px solid rgb(218, 218, 218); font-family: inherit; font-size: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; height: auto; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 4px; position: relative; vertical-align: baseline; word-wrap: break-word;" /><br style="position: relative; word-wrap: break-word;" />Dharura inaweza kutokea popote na wakati wowote, unaweza kupata picha hofu utakayokuwa nayo ikitokea mko katikati ya safari kwenye Ndege angani alafu Rubani anafariki !!<br style="position: relative; word-wrap: break-word;" />Ndege ya American Airlines iliyokuwa imetoka Phoenix kwenda Boston Marekani imelazimika kutua kwa dharura Uwanja wa Syracuse, Hancock International Airport New York baada ya Rubani wa Ndege hiyo, Michael Johnston kufariki… </b>

Rubani afariki katikati ya safari

Dharura inaweza kutokea popote na wakati wowote, unaweza kupata picha hofu utakayokuwa nayo ikitokea mko katikati ya safari kwenye Ndege ang...

READ MORE

Ripoti: Rwanda inaongoza kwa utawala bora Afrika Mashariki

<figure class="media-landscape has-caption full-width lead" style="background-color: #111111; border: 0px; clear: both; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14px; font-stretch: inherit; line-height: 16px; margin: 32px -47.40625px 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"><span class="image-and-copyright-container" style="border: 0px; color: inherit; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline;"><img alt="Paul Kagame" class="js-image-replace" height="288" src="http://ichef.bbci.co.uk/news/ws/590/amz/worldservice/live/assets/images/2014/04/06/140406112931_kagame_512x288_reuters.jpg" style="-webkit-user-select: none; border: 0px; color: #bdbdbd; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; height: auto; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 0px; vertical-align: baseline; width: 569px;" width="512" /><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image copyright</span><span class="story-image-copyright" style="background: rgba(0, 0, 0, 0.6); border: 0px; bottom: 0px; color: #ececec; font-family: inherit; font-size: 0.5625rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: 0.25px; line-height: 1; margin: 0px; padding: 3px 8px 1px; position: absolute; right: 0px; vertical-align: baseline;">Reuters</span></span><figcaption class="media-caption" style="border: 0px; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 16px; vertical-align: baseline; visibility: visible;"><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image caption</span><span class="media-caption__text" style="border: 0px; color: #ececec; display: block; font-family: inherit; font-size: 0.875rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.28571; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Rwanda imo nambari 11 kwenye orodha ya utawala bora ya Mo Ibrahim</span></figcaption></figure><div class="story-body__introduction" style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; font-weight: bold; line-height: 1.33333; margin-top: 28px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Rwanda inaongoza kwa utawala bora katika kanda ya Afrika Mashariki, kwa mujibu wa ripoti mpya kuhusu utawala barani Afrika iliyotolewa na wakfu wa Mo Ibrahim.</div> <div aria-hidden="true" class="bbccom_slot mpu-ad bbccom_standard_slot bbccom_visible" id="bbccom_mpu_3" style="background-color: #e7e7e7; border: 0px; clear: both; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14px; font-stretch: inherit; line-height: 16px; margin: 24px 0px 0px; padding: 0px; text-align: right; vertical-align: baseline;"> </div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Kati ya mataifa 54 barani, Rwanda inashikilia nambari 11 ikiwa na alama 60.7.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Inafuatwa na Kenya iliyo nambari 14 na alama 58.8 kwa mujibu wa ripoti hiyo ya orodha ya <a class="story-body__link-external" href="http://www.moibrahimfoundation.org/iiag/downloads/" style="-webkit-tap-highlight-color: rgba(17, 103, 168, 0.298039); border-bottom-color: rgb(220, 220, 220); border-bottom-style: solid; border-width: 0px 0px 1px; color: #222222; font-family: inherit; font-size: 18px; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: bold; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Ibrahim Index of African Governance</a>.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Tanzania na Uganda zinafuatana katika nambari 18 na nambari 19 mtawalia. Mataifa hayo mawili hata hivyo yameshuka kwa viwango vya utawala, Tanzania ikishuka alama moja hadi alama 56.7 nayo Uganda alama 1.3.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Rwanda na Kenya zinazoongoza katika kanda hii zimeimarika, Rwanda kwa alama 2.9 nayo Kenya kwa alama 4.3.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Orodha hiyo ilianzishwa mwaka 2007 na wakfu wa Mo Ibrahim kwa lengo la kugeza hatua zinazopigwa na mataifa ya Afrika katika kuimarisha utawala.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Ripoti hiyo iliangazia sana mambo manne: Usalama na Utawala wa Sheria, kushirikishwa kwa wananchi na haki za kibinadamu, fursa ya kuendeleza hali ya kiuchumi na maendeleo ya binadamu.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> „Matokeo ya 2015 kwa jumla yanaonyesha ingawa kwa jumla Waafrika wana afya bora na wanaishi katika mataifa yenye demokrasia zaidi kushinda miaka 15 iliyopita, upigaji hatua katika nguzo nyingine za utawala bora barani umekwama,” alisema mwenyekiti wa wakfu huo Bw Mo Ibrahim.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Burundi inashika mkia ikiwa nambari 38 na alama 45.8, ikiwa imepanda kwa alama 1.2.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1.125rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.33333; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Taifa linaloongoza barani Afrika ni Mauritius lililo na alama 79.9 na linaloshika mkia ni Somalia na alama 1.2.</div>

Ripoti: Rwanda inaongoza kwa utawala bora Afrika Mashariki

Image copyright Reuters Image caption Rwanda imo nambari 11 kwenye orodha ya utawala bora ya Mo Ibrahim Rwanda inaongoza kwa utawala bora k...

READ MORE

New Video: Merit Ft. Patoranking – Nakupenda

<iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="315" src="https://www.youtube.com/embed/PgIIuSvfSgk" width="560"></iframe><br /> <span style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px;">Angalia hapa video mpya ya msanii Merit kutoka Nigeria wimbo unaitwa ‘Nakupenda’ amemshirikisha Patoranking wimbo huu una maneno ya Kiswahili sikiliza hapa.</span>

New Video: Merit Ft. Patoranking – Nakupenda

Angalia hapa video mpya ya msanii Merit kutoka Nigeria wimbo unaitwa ‘Nakupenda’ amemshirikisha Patoranking wimbo huu una maneno ya Kiswahi...

READ MORE

Uteuzi mpya wa JK wapondwa

<br /> <div class="wp-caption alignnone" id="attachment_52323" style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; max-width: 100%; width: 1166px;"> <a href="http://taarifa.co.tz/wp-content/uploads/2015/09/jkq.jpg" style="color: #ee3224; outline-offset: -2px; outline: 0px; transition: 0.2s;"><img alt="Rais wa Tanzania Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete" class="size-full wp-image-52323" height="768" src="http://taarifa.co.tz/wp-content/uploads/2015/09/jkq.jpg" style="border: 0px; height: auto; max-width: 100%; vertical-align: middle;" width="1156" /></a><div class="wp-caption-text" style="font-size: 11px; line-height: 15px; margin-bottom: 10px; margin-top: 5px;"> Rais wa Tanzania Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete</div> </div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Uteuzi wa wakuu wa wilaya umepokelewa kwa hisia tofauti na wasomi na wanasiasa, ambao wamedai nafasi hiyo imekuwa kama kichaka cha kuwahifadhi makada wa Chama Cha Mapinduzi (CCM) waliobwagwa kwenye kura za maoni ndani ya chama hicho.<span id="more-53869"></span></div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Rais Jakaya Kikwete juzi aliteua wakuu wa wilaya wapya 13 na wengine kuwahamisha katika vituo vyao vya kazi zikiwa zimebakia siku 18 kabla ya kufanyika kwa uchaguzi mkuu wa mwaka huu ambao wananchi watatumia demokrasia yao kumchagua Rais mpya, wabunge na madiwani.Miongoni mwa walioteuliwa wamo makada wa CCM ambao walichukua fomu ya kuwania ubunge lakini wakaangushwa kwenye mchakato wa kura za maoni.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Walioangushwa lakini wametueliwa kuwa wakuu wa Wilaya ni Richard Kasesera ambaye anakuwa Mkuu wa wilaya Iringa. Kasesera aliangushwa kwenye kura za maoni katika jimbo la Rungwe Magharibi mkoani Mbeya.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Wengine ni Asumpta Mshama ambaye anakuwa Mkuu wa Wilaya ya Wanging’ombe aliyeangushwa Jimbo la Nkenge, mkoani Kagera, Vita Kawawa ambaye aliangushwa katika kura za maoni Jimbo la Namtumbo ameteuliwa kuwa Mkuu wa Wilaya ya Kahama, Mrisho Gambo, ambaye aliangushwa Jimbo la Ilala anakuwa Mkuu wa Wilaya ya Uvinza, mkoani Kigoma.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Kufuatia uteuzi huo, wasomi na wanasiasa wameuponda wakidai hakukuwa na maana hasa katika kipindi hiki cha kuelekea uchaguzi mkuu kwani kufanya hivyo ni kutumia vibaya fedha za umma.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM), Prof. Kitila Mkumbo, alisema CCM imekuwa ikiwazawadia makada wake walioshindwa kwenye kura za maoni za ndani ya chama kwa kuwapa ukuu wa wilaya ili kulipa fadhila.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> “Ukuu wa wilaya hauna maana kwa sababu imekuwa ni kama hifadhi ya kuwahifadhi makada wa CCM walioshindwa kwenye kura za maoni za ndani ya chama,” alisema.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Naye Rais Mtendaji wa Chama cha APPT Maendeleo, Peter Kuga Mziray, alisema uteuzi wa wakuu wapya wa wilaya katika kipindi hiki ambacho serikali ya awamu ya nne imebakiza siku chache kuondoka madarakani ni  matumizi mabaya ya fedha za umma.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> “Kinachoudhi katika uteuzi huu ni kuteua wale waliobwagwa kwenye kura za maoni ndani ya CCM ina maana tuseme hiki cheo cha ukuu wa wilaya ni cha makada wa CCM?,” alihoji.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Mziray alisema kufanyika kwa uteuzi huo katika kipindi hiki ni sawa na kumchagulia Rais mpya ajaye watu wa kufanya nae kazi wakati naye atapanga safu yake ya uongozi na pengine walioteuliwa wanaweza wasiteuliwe  kwenye uongozi wa serikali mpya.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Alisema kuna haja ya kwenda mahakamani kufuta zisiwapo nafasi ya mkuu wa wilaya kwa sababu inaongeza gharama kwa taifa na pia imekosa maana kwa sababu inakuwa kama vya kuwapeleka wanasiasa wa kukilinda chama tawala.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Kwa upande wake, Katibu Mkuu wa Chama Cha Kijamii (CCK), Renatus Muabhi, alisema kitendo cha Rais Kikwete, kufanya uteuzi huo kipindi hiki cha kuelekea uchaguzi mkuu hakina mantiki bali ni kulipa fadhila ili atakapoondoka madarakani asiwe na maadui.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Wengine walioteuliwa ni Shaaban Athuman Ntanambe ambaye anakuwa Mkuu wa Wilaya ya Chato, Thobias  Mwilapwa Mkuu wa Wilaya ya Hanang, Ruth Msafiri (Kibondo) na Abdallah Njwayo ambaye anakuwa Mkuu wa Wilaya ya Kilwa, mkoa wa Lindi. Pia wapo Mohammed Mussa Utaly ambaye anakuwa Mkuu wa Wilaya ya Mpwapwa,  Daudi Yasin (Makete), Honorata Chitanda (Ngara), Christopher Ng’ubyagai, (Mkalama), Hawa Ng’humbi ( Kishapu).</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Wakuu wa wilaya waliohamishwa vituo vya kazi ni Fadhili Nkurlu ambaye anatoka Mkalama kwenda wilaya ya Arusha, Wilson Nkambaku amehamishiwa  Arumeru kutoka Kishapu, Francis Miti anahama wilaya ya Hanang kwenda Monduli, Jowika Kasunga anahamia wilaya ya Mufindi kutoka Monduli, Muhingo Rweyemamu kutoka wilaya ya Makete kwenda Morogoro; Hadija Nyembo anahamia wilaya ya Kaliua kutoka Uvinza na Benson Mpyesya anahamia wilaya ya Songea kutoka Kahama.</div> <div style="background-color: white; color: #666666; font-family: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 15px; line-height: 22.5px; margin-bottom: 10px;"> Chanzo: Amka Tanzania</div>

Uteuzi mpya wa JK wapondwa

Rais wa Tanzania Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete Uteuzi wa wakuu wa wilaya umepokelewa kwa hisia tofauti na wasomi na wanasiasa, ambao wame...

READ MORE

Utafiti: Pilipili huchangia maisha marefu

<figure class="media-landscape has-caption full-width lead" style="background-color: #111111; border: 0px; clear: both; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14px; font-stretch: inherit; line-height: 16px; margin: 32px -54.2188px 0px 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"><span class="image-and-copyright-container" style="border: 0px; color: inherit; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 0px; position: relative; vertical-align: baseline;"><img alt="Pilipili" class="js-image-replace" height="288" src="http://ichef-1.bbci.co.uk/news/ws/660/amz/worldservice/live/assets/images/2015/08/05/150805112211_chilli_512x288_bbc_nocredit.jpg" style="-webkit-user-select: none; border: 0px; color: #bdbdbd; display: block; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; height: auto; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; max-width: 100%; padding: 0px; vertical-align: baseline; width: 645.781px;" width="512" /></span><figcaption class="media-caption" style="border: 0px; color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; padding: 16px; vertical-align: baseline; visibility: visible;"><span class="off-screen" style="border: 0px !important; clip: rect(1px 1px 1px 1px); color: inherit; font-family: inherit; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; height: 1px !important; letter-spacing: inherit; line-height: inherit; margin: 0px; overflow: hidden; padding: 0px !important; position: absolute !important; vertical-align: baseline; width: 1px !important;">Image caption</span><span class="media-caption__text" style="border: 0px; color: #ececec; display: block; font-family: inherit; font-size: 0.8125rem; font-stretch: inherit; font-style: inherit; font-variant: inherit; font-weight: inherit; letter-spacing: inherit; line-height: 1.23077; margin: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;">Utafiti huu unaonyesha pilipili hupunguza hatari ya kufariki kwa asilimia 10</span></figcaption></figure><div class="story-body__introduction" style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; font-weight: bold; line-height: 1.375; margin-top: 28px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Kwa miaka mingi sasa, binadamu amekuwa akitumia pilipili kuongeza ladha kwenye mlo wake. Kuna wanaovutiwa na ukali wake na vilevile wanaoichukia kutokana na ukali huo.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Sasa utafiti umeonyesha si ladha tu ambayo pilipili huongeza, bali pia hufanya wanaoila kuwa na maisha marefu.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Matokeo ya utafiti yaliyochapishwa kwenye jarida moja la matibabu nchini Uingereza kwa jina British Medical Journal yanasema kula mlo uliotiwa viungo, ikiwemo pilipili, huwa na manufaa kwa afya ya binadamu.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Wanasayanasi kutoka Uchina waliangazia afya ya watu takriban laki tano waliojitolea kushirikishwa katika utafiti kuhusu manufaa ya pipili kwa muda wa miaka kadhaa.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Matokeo ya uchunguzi huo yamebaini kuwa wahusika waliokula chakula kilichokuwa na wingi wa viungo, mara moja ama mara mbili kwa wiki walipunguza hatari yao ya kufa kwa asilimia 10.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Viwango vya hatari ya kufariki pia vilionekana kupungua kwa kiasi kikubwa kwa waliokula vyakula vilivyotiwa vikolezo kwa wingi kila siku.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Katika uchunguzi huo, sehemu kubwa ya viungo kwenye chakula ilikuwa pilipili, na kwa waliokula pipili mbichi walionekana kupunguza hatari ya kufariki kutokana na saratani, ugonjwa wa kisukari na pia maradhi ya moyo.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Mmoja wa walioongoza utafiti huo, Lu Qi,anayesema anapenda sana vyakula vyenye viungo vikali anasema kuna sababu nyingi za manufaa hayo.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> "Takwimu hizi zinaonyesha watu wanafaa kula vyakula vyenye viungo Zaidi ili kuboresha afya yao na kupunguza hatari ya kufariki dunia wakiwa wachanga,” alisema Qi, ambaye ni mtaaamu wa lishe katika kitivo cha afya ya umma katika Chuo Kikuu cha Harvard.</div> <div style="background-color: white; border: 0px; color: #404040; font-family: Helmet, Freesans, Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 1rem; font-stretch: inherit; line-height: 1.375; margin-top: 18px; padding: 0px; vertical-align: baseline;"> Hata hivyo, anatahadharisha kwamba vyakula vyenye viungo vikali haviwezi kuwafaa watu wenye matatizo ya tumboni kama vile vindonda vya tumbo.</div>

Utafiti: Pilipili huchangia maisha marefu

Image caption Utafiti huu unaonyesha pilipili hupunguza hatari ya kufariki kwa asilimia 10 Kwa miaka mingi sasa, binadamu amekuwa akitumia ...

READ MORE

Top ten diseases in Tanzania and their symptoms, sign, causes and treatment

<table border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="color: black; margin: 0px; padding: 0px; width: 100%px;"><tbody style="margin: 0px; padding: 0px;"> <tr style="margin: 0px; padding: 0px;"><td class="panelContentView" colspan="2" height="40" style="border-bottom-color: rgb(0, 51, 204); border-bottom-style: solid; border-bottom-width: 1px; color: #0e4881; font-family: Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 12px; margin: 0px; padding: 0px; text-align: justify; text-transform: uppercase;" width="594"><strong style="font-size: 15px; margin: 0px; padding: 0px;">Source:health media Tanzania<br />TOP TEN DISEASES IN TANZANIA</strong></td></tr> <tr style="margin: 0px; padding: 0px;"><td class="panelContentView" colspan="2" height="500" style="color: #0e4881; font-family: Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 12px; margin: 0px; padding: 10px 0px 0px; text-align: justify;" valign="top"><ol start="1" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px; text-align: left;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">SHINIKIZO KUBWA LA DAMU/KITAALAMU BLOOD PRESSURE</strong></li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Maana ya Shinikizo kubwa la Damu:</strong> Ni ongezeko la nguvu ya msukumo wa damu katika mishipa inayochukua damu kutoka kwenye moyo kwenda kwenye viungo na tishu mwilini.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ukubwa wa shinikizo hilo la damu utegemea wingi na nguvu ya msukumo wa damu kutoka kwenye moyo na ukubwa wa mishipa inayopeleka damu mwilini.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kiwango cha kawaida cha shinikizo la damu mwilini ni 120/80mmHg au chini yake. Pale kiwango kinapokuwa 140/90mmHg au zaidi hali hiyo huwa ni shinikizo kubwa la damu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili:</strong> Kwa kawaida hakuna dalili za wazi zinazojitokeza pale ambapo una shinikizo kubwa la damu. Utafahamu kama una shinikizo kubwa la damu kwa kupimwa na mtaalamu katika kituo cha tiba. Endapo shinikizo lako la damu litakuwa liko kiwango cha juu sana unaweza:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"><img src="http://images.novusbio.com/design/topDiseaseCloud02.gif" /> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ukaumwa kichwa mara kwa mara hasa sehemu ya kisogo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa na damu puani</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ukapata kizunguzungu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata maumivu ya kifua</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Moyo kwenda kasi wakati umepumzika</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kushindwa kufanya mazoezi kwa kushindwa kupumua</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusikia mapigo ya moyo wako wakati umepumzika</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Na kupata uchovu wa mara kwa mara.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Muda wa tatizo:</strong> Kwa bahati mbaya watu wengi huishi na tatizo hili kwa muda mrefu bila kufahamu kwani hakuna dalili zilizo bayana. Mara nyingi shinikizo kubwa la damu hutambulika pale unapokwenda kituo cha huduma ya afya kupima afya yako au kupata matibabu ya tatizo jingine la kiafya. Hali hii humweka mtu katika hatari ya kupata ugonjwa wa moyo hivyo ni muhimu kuwa na tabia ya kupima afya yako mara kwa mara.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sababu:</strong> Sababu hasa za shinikizo kubwa la damu kwa sehemu kubwa hazijulikani. Hata hivyo shinikizo la damu hubadilika mara kwa mara kutegemeana na shughuli mtu anayofanya, hali ya joto, chakula alichokula, hali ya msongo wa mawazo, ukiwa umelala au kusimama na hata matumizi ya baadhi ya dawa.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Watu wenye umri wa miaka 45 au zaidi wako kwenye hatari zaidi ya kupata shinikizo kubwa la damu kutokana na mabadiliko yanayotokea katika mishipa yao ya damu. Vilevile mafuta, lehemu au madini ya chokaa yakizidi mwilini huwa na tabia ya kujikusanya katika kuta za ndani za mishipa ya damu kidogo kidogo na kusababisha mishipa hiyo kuwa nyembamba na hivyo kupunguza uwezo wake wa kutanuka. Hali hii huchangia kwa kiasi kikubwa kupata shinikizo la damu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Viashiria vya shinikizo kubwa la damu:</strong> Mambo yanayoongeza uwezekano wa kupata shinikizo kubwa la damu ni pamoja na:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na historia ya shinikizo la kubwa la damu katika familia yako</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na umri wa zaidi ya miaka 40</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na jinsia ya kiume (huwapata wanaume zaidi kuliko wanawake)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na uzito uliozidi kiasi (kwa kawaida uzito unaotakiwa ni kilo 70)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na msongo wa mawazo (stress)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwepo na matatizo mengine ya kiafya mwilini, kama magonjwa ya figo, matatizo ya mishipa ya damu, magonjwa ya moyo, kisukari au saratani</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Matumizi ya chumvi kwa wingi au vyakula vyenye chumvi nyingi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Matumzi ya baadhi ya dawa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Utumiaji wa pombe na uvutaji sigara</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ujauzito</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nifanye nini kujiepusha na shinikizo kubwa la damu?</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka vyakula vyenye mafuta mengi na chumvi nyingi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka mafuta yenye asili ya wanyama</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka kuwa na uzito uliozidi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza kula nyama hasa nyama nyekundu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka matumizi ya pombe, sigara na tumbaku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kudhibiti msongo wa mawazo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Fanya mazoezi angalau dakika 30 kila siku</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Madhara ya shinikizo kubwa la damu:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Magonjwa ya moyo(moyo kuwa mkubwa, moyo kushindwa kufanya kazi)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Magonjwa ya figo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uharibifu wa macho na kushindwa kuona</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kisukari</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kiharusi (Stroke)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kifo</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Fuata ushauri wa daktari ikiwa ni pamoja na kutumia dawa kama ulivyoelekezwa. Mara nyingi wagonjwa wa shinikizo kubwa la damu huacha kutumia dawa wanapohisi nafuu. Hii si sahihi kwani huongeza uwezekano wa kupata madhara.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka vyakula vyenye chumvi nyingi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka mafuta mengi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza kiasi cha nyama nyekundu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza au epuka matumizi ya pombe</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula matunda na mbogamboga kiasi cha kutosha katika kila mlo</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  **************************************************************************************</div> <div align="center" style="padding: 5px 0px; text-align: left;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">2. UGONJWA WA KISUKARI</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ugonjwa wa kisukari ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ni hali ambayo hutokea wakati sukari katika damu inapokuwa nyingi kupita kiwango cha kawaida kwa muda murefu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Sukari hutumiwa na mwili ili kupata nishati-lishe. Ili mwili uweze kutumia sukari inayotokana na chakula huhitaji kichocheo (hormone) cha insulin. Kichocheo hiki hutengenezwa na kongosho (pancreas).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kichocheo cha insulin ndicho kinachodhibiti kiwango cha sukari katika damu. Wakati kongosho linaposhindwa kutengeneza kichocheo cha insulin au insulini iliyopo katika damu inaposhindwa kufanya kazi kwa ufanisi husababisha ugonjwa wa kisukari.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Aina za Kisukari</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kuna aina mbili za kisukari:-</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kisukari kinachotegemea insulini (Type 1 diabetes): Hiki huwapata zaidi watoto. Katika aina hii ya kisukari, seli za kongosho zinazotengeneza insulin huwa zimeharibika na hivyo kusababisha upungufu au ukosefu wa insulini</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kisukari kisichotegemea insulin (Type 2 diabetes): Huwapata zaidi watu wenye umri kuanzia miaka 45 na kuendelea. Katika aina hii ya kisukari, insulini ya kutosha inaweza ikatengenezwa katika kongosho lakini haifanyi kazi na hivyo mwili kushindwa kutumia sukari kwa ufanisi.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Viashiria vya kupata ugonjwa wa kisukari</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mtu yeyote anaweza kupata kisukari, hata hivyo kuna mambo mengi yanayoweza kuongeza hatari ya kupata ugonjwa wa kisukari. Haya tunaweza kuyaweka katika makundi kutegemeana na aina ya kisukari:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kisukari kinachotegemea insulini (type 1 diabetes) sababu kubwa ni kurithi ugonjwa huo katika familia au magonjwa ya kongosho (kama saratani-pancratic carcinoma au uambukizo-pancreatitis) ambayo huweza kuua seli zinazotengeneza kichocheo cha insulini. Kiashiria kikubwa hapa ni kuangalia historia ya familia kwa pande zote-baba na mama. Kama kuna historia hiyo basi unahitaji kuwa makini. Mambo mengine yanayoongeza hatari ya kupata aina hii ya kisukari kwa mtoto ni:</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mtoto kupewa maziwa mbadala (ya kopo au ya wanyama) au kumyonyesha mtoto kwa muda mfupi (mtoto anatakiwa kunyonyeshwa maziwa ya mama mara baada ya kuzaliwa hadi miaka miwili au zaidi)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mtoto akizaliwa na uzito mkubwa kupita kiasi (kawaida uzito wa kuzaliwa ni kilo 2.5 hadi 3.2)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Unene au uzito mkubwa utotoni</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mtoto akizaliwa na mama aliye na umri zaidi ya miaka 35</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Kisukari kisichotegemea insulin (type 2 diabetes) huhusishwa kwa kiasi kikubwa na mtindo wa maisha usiofaa. Baadhi ya viashiria vya aina hii ni</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uzito uliozidi na unene uliokithiri</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Shinikizo kubwa la damu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mtindo wa maisha usiofaa husasan kutofanya mazoezi, ulaji wa vyakula vyenye mafuta mengi na uvutaji sigara na tumbaku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Umri zaidi ya miaka 45</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwepo kwa historia ya kisukari katika familia</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Dalili za ugonjwa wa kisukari</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukojoa mara kwa mara</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusikia kiu sana</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusikia njaa sana</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kujisikia mchovu wa mwili na kukosa nguvu bila ya kufanya kazi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupungua kwa uzito na mwili kuwa mdhaifu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutoona vizuri</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusikia kizunguzungu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na vidonda visivyopona haraka</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kufa ganzi kwa vidole vya miguu na mikono</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Ukiona dalili hizi nenda kituo cha huduma ya afya upate ushauri na kupimwa ili kudhibitisha.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Madhara ya ugonjwa wa kisukari</strong></div> <ol start="1" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Madhara ya muda mfupi: Kushuka kwa kiwango cha sukari katika damu (damu sukatiti au hypoglaycaemia) : Hali hii hutokea wakati kiwango cha sukari kinaposhuka kuliko kawaida kwa sababu ya kutumia dawa kuzidi kipimo, kufanya mazoezi bila kula au kutokula kwa muda mrefu na kunywa pombe bila kula chakula. Dalili za kushuka kwa kiwango cha sukari katika damu hujitokeza kama ifuatavyo:</li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalil za awali</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusikia njaa sana</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na hasira</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwili kukosa nguvu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupungua uwezo wa kufikiri na</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuchoka sana</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili za kati</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa jasho kwa wingi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwili kutetemeka</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Moyo kwenda mbio</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kichefuchefu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuumwa kichwa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusikia kizunguzungu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuona vitu viwili viwili (double vision) na</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuchanganyikiwa</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili za baadae</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukata kaul</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hali hii ikizidi unaweza kupoteza fahamu na hatimaye kifo kama hutapata matibabu mapema. Kama ukipatwa ha hali hii kula au kunywa kitu chenye sukari kama sukari, glukosi, soda au juisi</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Tahadhari: Mgonjwa aliyepoteza fahamu asipewe kinywaji au chakula. Anaweza kuwekewa glukosi kidogo kati ya shavu na fizi. Awahishwe hospitali haraka iwezekanavyo.</div> <ol start="2" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupanda kwa kiwango cha sukari katika damu (damu suziada au hyperglycaemia): Hali hii hutokea wakati kiwango cha sukari kinapokuwa juu kuliko kawaida baada ya kuacha kutumia dawa au unapoacha kufuata masharti ya ulaji, unapopata maambukizo au magonjwa kama malaria, mafua, nimonia.</li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;"> Dalili za kupanda kwa kiwango cha sukari katika damu ni</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupumua harakaharaka</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukojoa mara kwa mara hasa wakati wa usiku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na kiu au kukauka koo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kunywa maji mengi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutoona vizuri</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuchoka bila sababu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kizunguzungu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mapigo ya moyo kwenda mbio</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuchanganyikiwa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupungukiwa na maji mwilini</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupoteza fahamu. Mgonjwa asipewe kitu chochote</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Madhara ya muda mrefu:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata mtoto wa jicho na upofu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Magonjwa ya figo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata magonjwa ya kinywa na kung’oka kwa meno</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Shinikizo kubwa la damu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Magonjwa ya moyo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kufa ganzi na kupoteza hisia hasa mikononi na miguuni</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Miguu na mikono kuchomachoma</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Vidonda kutopona upesi na hatari ya kukatwa miguu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kiharusi na kupoteza kumbukumbu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupungua nguvu za kiume au kukosa nguvu kabisa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukosa hamu ya tendo la ndoa kwa wanawake na</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata fangasi ukeni.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Kumbuka: Madhara ya muda mrefu huweza kuzuilika. Fata masharti unayopewa na daktari.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Chakula kwa wagonjwa wa kisukari</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula mlo kamili</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula vyakula vya nafaka kama ulezi, mtama, uwele na mtama, uwele na dona, ngano na shayiri</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">************************************************************************************</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"><br style="margin: 0px; padding: 0px;" /></strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">3. UGONJWA WA MOYO</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ugonjwa wa Moyo ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ugonjwa wa moyo au magonjwa ya moyo yanahusisha yale magonjwa yoyote yanayoathiri moyo na mishia yake. Magonjwa ya moyo yanajumuisha coronary heart disease, myocardia infaction (heart attack), congestive heart failure, atherosclerosis, angina, cerebrovascular diseases, stroke (kiharusi), aneurysm na peripheral vascular disease.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sababu:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Tafiti zimeonyesha kuwa ugonjwa wa moyo huanza pale ambapo mambo Fulani yanaposababisha sehemu ya ndani ya kuta za mishipa ya damu kuharibiwa. Mambo hayo ni pamoja na:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvutaji wa sigara</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwepo na kiwango kikubwa cha aina Fulani za mafuta na lehemu katika damu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Shinikizo kubwa la damu; na</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kisukari</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Kuta za mishipa ya damu zikiharibiwa, mafuta hujikusanya katika sehemu ya mishipa iliyoharibiwa na kutengeneza utando wa mafuta (plaque). Kadiri muda unavyoendelea ndivyo mafuta haya yanavyozidi kujijenga katika sehemu hiyo hadi kufanya mishipa hiyo kuwa myembamba na hivyo kupunguza kiasi cha damu kinachobeba hewa ya oksijeni na virutubishi kwenda kwenye misuli ya moyo. Hatimaye sehemu hiyo ya mshipa inaweza kupasuka. Kama sehemu hiyo ikipasuka, sehemu ya seli za damu zinazoitwa platelets ambazo husaidia mwili kuponya kidonda hujigandisha kwenye mpasuko na hivyo kuanza kujikusanya. Hali hii huongeza mkusanyiko, hivyo kuendelea kufanya mishipa hiyo kuwa myembamba zaidi na hali hiyo husababisha moyo kushindwa kufanya kazi na mtu hupata ugonjwa wa moyo (heart attack). Mkusanyiko wa mafuta na platelets wakati mwingine huweza kumeguka kama mabonge na kusafiri kwenda kuziba mishipa midogo ya damu ya kichwani. Hali hii ikitokea mtu hupata kiharusi. Hali ya kujijenga kwa mafuta na platelets hutokea polepole, huchukua muda mrefu na huweza kujitokeza kwa dalili kama kupanda kwa shinikizo la damu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili za ugonjwa wa moyo:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mara nyingi hakuna dalili inayojitokeza mpaka pale moyo unaposhindwa kufanya kazi ghafla (heart attack), au mtu anapopata kiharusi. Zaidi ya hayo, dalili za ugonjwa wa moyo hutofautiana kutegemeana na aina ya ugonjwa wa moyo. Hata hivyo, hazijitokezi mapema na kama zikijitokeza dalili za ugonjwa huu ni pamoja na:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu ya kifua (hii ni dalili kuu ya ugonjwa wa moyo);</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kujisikia udhaifu na kuchoka sana;</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Moyo kwenda mbio na kukosa pumzi au kushindwa kupumua;</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuvimba miguu, tumbo na mishipa ya shingo hujitokeza</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukohoa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu ya mgongo, mabega, shingo na taya;</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Tumbo kujaa, kichefuchefu, na kutapika</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukosa usingizi na</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupoteza fahamu</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Hadi mtu kuanza kupata dalili hizi amekuwa ameishi na ugonjwa huo kwa muda mrefu. Hivyo, njia bora ya kugundua mapema dalili ya ugonjwa /magonjwa ya moyo ni kuchunguzwa afya yako mara kwa mara.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Mambo yanayoongeza uwezekano wa kupata ugonjwa wa moyo:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutozingatia ulaji bora . Ulaji wa vyakula vyenye mafuta mengi, sukari nyingi, chumvi nyingi, kutokula mbogamboga na matunda ya kutosha;</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvutaji wa sigara na tumbaku kwa kutafuna au kunusa (ugoro)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Unywaji wa pombe na utumiaji wa madawa ya kulevya</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na uzito uliozidi au unene</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutofanya mazoezi ya mwili na viungo mara kwa mara</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na shinikizo kubwa la damu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na ugonjwa wa kisukari</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na umri zaidi ya miaka 50</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na historia ya ugonjwa wa moyo katika familia; na</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Jinsia (wanaume huweza kupata tatizo hili mapema zaidi)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Mambo ya kufanya ili kupunguza uwezekano wa kupata ugonjwa wa moyo</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka kula vyakula vyenye mafuta mengi  kama jibini, siagi, nyama iliyonona, maini na figo, ngozi ya kuku, samli</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza ulaji wa nyama, hususan nyama nyekundu (isizidi nusu kilo kwa wiki)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ongeza matumizi ya nafaka hasa zile kama unga wa dona, jamii ya kunde, mbogamboga na matunda.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Fanya mazoezi ya mwili angalau dakika 30 kila siku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Dhibiti uzito wa mwili</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka msongo wa mawazo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka uvutaji wa sigara au utumiaji wa tumbaku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na tabia ya kupima afya yako mara kwa mara ili kujua hali yako ya afya.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ushauri kwa wenye ugonjwa wa moyo:</strong> Fuata kwa makini taratibu za matibabu kama ulivyoshauriwa na daktari ikiwa ni pamoja na:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula mbogamboga na matunda kwa wingi kila siku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula zaidi vyakula vya jamii ya kunde na nafaka zisizokobolewa kama dona na ngano, vilevile ulezi na mtama</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza matumizi ya mafuta na epuka mafuta yatokanayo na wanyama, pamoja na nyama yenye mafuta</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza ulaji wanyama hususan nyama nyekundu (isizidi nusu kilo kwa wiki)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza vyakula vyenye lehemu kwa wingi kwa mfano mayai, maini, moyo, figo, mafuta yenye asili ya wanyama (kama samli na siagi) na nyama nyekundu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka vyakula au vinywaji vinavyosababisha ongezeko la uzito, ikiwa ni pamoja na vyakula vyenye mafuta mengi, sukari nyingi (soda, juisi bandia) na pombe</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza kiasi cha chumvi na acha kula chumvi ambayo haijapikwa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Fanya mazoezi ya mwili angalau dakika 30 kila siku</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hakikisha una uzito unaoshauriwa kutegemeana na urefu wako.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  *************************************************************************************</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <ol start="4" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">UGONJWA WA UTI/URINARY TRACT INFECTION</strong><strong style="margin: 0px; padding: 0px;"></strong></li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ugonjwa wa UTI ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> UTI kitaalamu ni “Urinary Tract Infection” ni magonjwa au maambukizi yanayoathiri mfumo wa kutengeneza na kutoa mkojo nje ya mwili. Mfumo huu unahusisha kibofu cha mkoja, figo pamoja na milija inayounganisha kibofu cha mkoja na figo. Pindi wadudu yaani bacteria wanapoingia katika mfumo huu wanaweza kusababisha maambukizi ambayo mara nyingi wataalamu hupenda kuyaita UTI.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mara nyingi maambukizi ya mfumo huu wa mkojo huwa ni maambukizi ya kibofu cha mkojo (Bladder infections). Maambukizi ya kibofu cha mkojo kawaida hayana madhara makubwa kama yakitibiwa haraka. Yasipotibiwa yanaweza kusambaa hadi kwenye figo zako. Maambukizi ya figo yana madhara makubwa sana kwani huaribu figo ambapo unaweza kupata magonjwa ya figo ambayo tunayaita Kidney au Renal Deseases.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nini usababisha UTI?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kawaida Bakteria uingia kwenye mfumo wako wa mkojo kupitia kwenye mlija mdogo wa mkojo ujulikanao kitaalamu kama urethra mlija unayobeba mkojo kutoka kwenye kibofu cha mkojo kwenda nje ya mwili. Bakteria wanaosababisha maambukizi uishi katika utumbo mkubwa wa chakula na upatikana kwenye choo au kinyesi. Mara nyingi bacteria hawa wanaitwa E. Coli. Bakteria hawa upitia kwenye urethra na kusafiri hadi kwenye kibofu cha mkojo hadi kwenye figo na kusababisha maambukizi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Wanawake hupata UTI zaidi ya wanaume kwa sababu milija yao ya kutoa mkojo kwenye kibofu cha mkojo ni fupi zaidi ya wanaume na hivyo kuwezesha bacteria kusafiri kwa urahisi zaidi hadi kwenye kibofu cha mkojo. Pia kufanya tendo la ndoa au kujamiana pia kuna rahisisha bacteria kuingia kwenye urethra.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Pia unaweza kupata UTI kwa kutokunywa maji ya kutosha kwani maji husaidia kutengeneza mkojo wa kutosha na hivyo unapokojoa unasafisha milija yako ya kutoa mkojo nje ya mwili.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Pia watu wenye ugonjwa wa kisukari wana hatari ya kupata UTI mara kwa mara kwani kinga ya mwili hushuka na hivyo kusaidia kupata maambukizi kirahisi na pia mkojo anaotoa huwa na kiasi kikubwa cha sukari ambacho husaidia wadudu kukua vizuri. Pia mama mjamzito hupatwa na UTI zaidi. Uwezekano wa kupata maambukizi ni makubwa endapo unatatizo linalosababisha mkojo kushindwa kutoka nje ya mwili kama vile, mawe kwenye figo yaani kidney stones au ongezeko la tezi la kibofu cha mkojo yaan enlarged prostate kitaalamu BPH.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Wanawake upata UTI mara kwa mara na hizi zinaweza kuwa sababu zinazoongeza uwezekano wa kupata UTI mara kwa mara:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Usafi wakati wa kujitawaza wakati wa haja kubwa; baadhi ya wanawake hupenda kufuga kucha ndefu kwa ajili ya urebo hivyo wakiwa na haja kubwa uogopa kugusa choo hivyo ujimwagia maji ambayo yanaweza kupiga vipande vya choo hadi kwenda kwenye njia yao ya mkojo na hivyo kuweza kupata maambukizi. Pia wengine ujitawaza kwa kuelekea njia ya ukeni hivyo kuongeza nafasi za kupata maambukizi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Choo chafu: Vyoo vya watu wengi vya kukalia pia ni chanzo za kusababisha maambukizi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Taulo za kuogea na nguo za ndani</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kufanya tendo la ndoa kinyume na maubile</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusafisha ukeni na sabuni hususan sabuni ambazo ni medicated kama delto kwani uondoa kinga za sehemu husika (normal flora).</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili za UTI</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kujisikia maumivi au kuwashwa wakati wa kukojoa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kujihisi haja ya kukojoa lakini unapoenda kukojoa mkojo hautoki wa kutosha badala yake unatoka kidogo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Tumbo kulihisi kubwa au zito</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mkojo kutoa harufu mbaya au mkojo kuwa kama wingu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata maumivi mgongoni hususani chini ya mbavu haya ni maambukizi ya figo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata homa na kutetemeka</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kichefuchefu na kutapika</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Nenda hospitali ili upimwe mkojo wako ili kugundua kama una UTI au maambukizi mengine kama Malaria, kisukari, magonjwa ya figo, kinga ndogo ya mwili na pia ujauzito.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> UTI inatibiwa kwa dawa za antibiotics na pia ukiwa msafi huwezi kupata UTI mara kwa mara.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  ************************************************************************************</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">5. MAGONJWA YA VIUNGO VYA NDANI VYA UZAZI/PELVIC INFLAMATORY DIEASE (PID)</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Utangulizi:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mpenzi msomaji wa Health Media Tanzania leo tunaangalia magonjwa yanayoathiri viungo vya ndani vya uzazi kwa wanawake. Kitaalamu magonjwa haya yanajulikana kama Pelvic Inflammatory Disease kwa kifupi PID. PID kawaida au mara nyingi inawasumbua au kuwashambulia wanawake kwenye nchi zinazoendelea, ikiwemo nchi yetu Tanzania. Zaidi ya asilimia 60 ya wanawake wanaohudhuria kliniki za nje za magonjwa ya akina mama (outpatient) wenye matatizo ya ugumba yaani walioshindwa kupata mimba au watoto wanasumbuliwa na PID.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">PID/Pelvic Inflammatory Diseae maana yake ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> PID inamaanisha maambukizi (yaani infection) yanayoathiri viungo vya ndani vya uzazi vya mwanamke. Maambukizi haya yanajumuisha maambukizi katika kuta za ndani za tumbo la uzazi yanayojulikana kitaalamu kama <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“endometritis”</strong>, maambukizi katika milija ya kusafirishia mayai yajulikanayo kitaalamu kama <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“salpingitis”</strong>, maambukizi katika  sehemu inayotoa mayai ya mwanamke yaani ovaries maambukizi haya kitaalamu yanaitwa <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“oophoritis”</strong> na mwisho maambukizi katika eneo lote la viungo vya uzazi yaana kitaalamu pelvic peritoneum na parametrium; maambukizi haya yanaitwa<strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“Parametritis”.</strong> Kwa mantiki hiyo, maambukizi haya yote yanajumuishwa katika tafsiri ya neno moja ijulikanayo kama<strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“Salpingoophoritis”. </strong>Hata hivyo, maambukizi madogo (mild infection) yanaitwa Pelvic Inflammatory Disease (PID).</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">AINA ZA PID</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa kawaida yapo makundi mawili ya aina za PID yanayojulikana kama <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“Primary”</strong> na <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">“Secondary”.</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Primary PID</strong> ni pale ugonjwa unapotokea mara ya kwanza kwenye viungo vyako vya uzazi. Mara nyingi inasababishwa na bakteria waitwao <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kisonono</strong> kitaalamu aina ya <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nesseria gonorrhea</strong> na <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Clamydia</strong> ambao bakteria hawa upanda kirahisi wakati mwanamke anapokuwa kwenye hedhi (menstruation) ambapo kunakuwa na damu ya kutosha na kuwapa bakteria hawa nafasi ya kukua vizuri. Kipindi cha hedhi bakteria hawa usambaa hadi kwenye kuta za tumbo la uzazi yaani kwenye “endometrium” na baadae kufika kwenye milija yaani “fallopian tubes” Kutokana na kuwepo kwa maji yanayotolewa kwenye ngozi ya fumbatio la viungo vya ndani yaani “peritoneum” usaidia bakteria hawa kutoka katika mijija (fallopian tubes) uweza kufika kwenye ovari kusababisha maambukizi katika ovari hizo yaani mayai ya kike. (oophoritis)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Maambukizi katika milija usababisha kukusanyika kwa maji (oedema) na usaha au maji maji meupe kama usaha. Hii hali usababisha maambukizi makali ambayo uweza kutengeneza jipu baada ya kusambaa katika fumbatio la viungo (peritoneum) ambapo jipu hili uitwa “pelvic abscess”. Hapa mgonjwa upata maumivu makali sana chini ya kitovu au kinene, upata homa kali sana, maumivu wakati wa kukojoa.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kumbuka: </strong>Kisonono au gonorrhea unakipata kwa njia ya kujamiana.</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Secondary PID</strong> ni pale ugonjwa unapotokea kama madhara yaliyotokana na ugonjwa wa kwanza au baada ya upasuaji katika viungo vya uzazi.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Madhara haya yanaweza kutokana na:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Upasuaji/operation ndogo ya kutoa mimba ambapo uishia kusababisha maambukizi yajulikanayo kama “post abortion sepsis”,</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"> Maambukizi yatokanayo baada ya kujifungua yaani “postpartum sepsis”</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mimba iliyotungwa nje ya kizazi na kuharibika yaani “infected ectopic pregnancy”</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Madhara ya kutoa uvimbe (fibroids) katika tumbo la uzazi yaani “myomectomy”</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Upasuaji mkubwa wa kuondoa kizazi cha kike yaani “vaginal hysterectomy”</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kufunga kizazi yaani “tubal ligation”</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Upasuaji katika milija wakati wa kuizibua yaani “tubal surgery”</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Maambukizi katika madhara haya mara nyingi ni bakteria wanaotokana na choo/kinyesi. Bakteria hawa wanajumuisha <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">E. Coli, Klebsiella, Salmonella, Proteus vulgaris, peptostreptococcus na streptococcus.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Utatambuaje kuwa una PID?</strong></div> <ol start="1" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili:</strong></li> </ol> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kawaida utajisikia maumivu chini ya kitovu yaani kitaalamu lower abdominal pain.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Homa kupanda</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mapigo ya moyo kwenda mbio</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuvimba tumbo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa na maji machafu ukeni na yanatoa harufu mbaya na pengine kutokwa na damu ukeni yaani “vaginal bleending”.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ushauri:</strong> Ukiona dalili hizi nenda kituo cha afya ukamuone daktari ili aweze kukupatia tiba sahihi kwani PID inasababisha ugumba usipotibiwa vizuri na kupona kabisha.</div> <ol start="2" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu:</strong></li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;"> Kawaida matibabu yanategemea na ukubwa wa tatizo. Ukubwa wa tatizo umegawanywa katika makundi makuu matatu:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Acute PID</strong></li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Mild Acute PID</strong></li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Chronic PID</strong></li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Kundi la kwanza na la pili yanatibiwa kwa kupewa dawa/tiba na mtaalamu wa afya hususan daktari. Kundi la tatu yaani Chronic PID mara nyingi tiba yake ni dawa za kupunguza maumivu na pia kupata ushauri wa daktari. Hakuna dawa unayoweza kupewa ili tatizo hili liondoke au liishe badala yake unatuliziwa maumivu tu. Kama unapata maumivu wakati wa tendo la ndoa basi upasuaji (surgical intervention) unaweza kutumika kama njia ya tiba.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Madhara ya PID</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> PID isipotibiwa vizuri na kupona inaweza kuathiri afya ya mwanamke kimwili, kijamii na kisaikolojia. Mgonjwa anaweza kuishia na kupata ugonjwa sugu yaani “chronic PID” ambayo uweza kumsababishia maumivu makali wakati wa kujamiana na pia kupata matatizo ya mzunguko wa hedhi. Na pia inaweza kusababisha jibu na pia maambukizi katika fumbatio la viungo vya ndani yaani “severe peritonitis” ambayo ni hatari kwa maisha. Pia inaweza kuishia kutengeneza uvimbe katika milija na ovari yaani “Tubal Ovarian Masses TOM”. Hii inaweza kupelekea kupata ugumba wa muda yaani “sub fertility” au ugumba wa kudumu yaani “infertility”. Haya madhara umsababishia mwanamke kuathirika kijamii na kisaikolojia na pia umletea msongo wa mawazo.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Talaka, kutengana na hata kujiua (suicide ) ni matokeo ya kijamii na kisaikolojia ya PID.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Hitimisho:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> PID ni sababu kubwa ya kusababisha madhara kwa wanawake. Inasababisha madhara si tu kwa wanawake na pia kwa jamii nzima. Ina madhara kimwili, kijamii na kisaikolojia.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  *************************************************************************************</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div align="center" style="padding: 5px 0px; text-align: left;">  6. <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">UVIMBE KATIKA TUMBO LA UZAZI/FIBROIDS</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Utangulizi:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Uvimbe katika tumbo la uzazi la mwanamke ukiondoa <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">mimba</strong> kawaida ujulikana kitaalamu kama “pelvic tumour in women”. Uvimbe huu utengenezwa na tishu za misuli ya tumbo la uzazi ambayo uitwa “Fibroids” au “Fibromyoma” au “Uterine Myoma”.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mara nyingi uvimbe wa aina hii uanzia 5 hadi 30 kwa namba. Ufanana kama umbo la yai au kiazi ulaya na huwa na nundu nundu yaani “lobulated surface”. Uvimbe huu huwa mgumu (Hard).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sababu:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Sababu kuu hasa ya uvimbe huu katika tumbo la uzazi la mwanamke kitaalamu haijulikani.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ila uvimbe au fibroids zimeonekana au kuusishwa na mambo makuu matatu yaani Umri, Uzao (Parity) na Genetics au Race.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Ni mara chache wanawake chini ya miaka 20 kupata uvimbe katika tumbo la uzazi. Mara nyingi huwapata wanawake wenye umri kati ya miaka 35 hadi 45.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Wanawake ambao hawajapata uzao au kuzaa (nulliparous) au wenye ugumba.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kawaida huwapata wanawake wa jamii ya watu weusi na pia hutokea katika familia.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Maeneo ambayo uvimbe utokea:</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mara nyingi uvimbe utokea maeneo yafuatayo:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Juu ya kuta za tumbo la uzazi kwa nje yaani (on surface) uvimbe huu uitwa Subserous fibroids.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Katikati ya misuli ya tumbo la uzazi (within muscle wall of uterus) uvimbe huu uitwa Intramural</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ndani ya tumbo la uzazi (within endometrial cavity) uvimbe huu uitwa Submucous.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvimbe mdogo na mkubwa kidogo mara nyingi hauna dalili zozote.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mzunguko wa hedhi kusumbuliwa: Dalili kubwa za uvimbe (fibroids) ni kutokwa na damu nyingi wakati wa hedhi kuliko ulivyozoea kama ulikuwa unaenda hedhi kwa siku 3 basi inaweza kwenda hadi siku 8 na damu inakuwa nyingi kuliko kawaida kwa sababu zifuatazo:-</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuongezeka kwa ukubwa wa misuli ya tumbo la uzazi na zile sehemu zinazotoka damu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuongezeka kwa misuli ya tumbo la uzazi (vascularity of Uterus)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mzunguko wa hedhi kubadilika kuwa mfupi na wakati mwingine mrefu na kutokwa damu utokea mara chache.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kujibambua kama una uvimbe tumboni wenye ukubwa wa mimba ya miezi mitano (14 weeks) na kuendelea</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupungukiwa na damu (anaemia) na kuchoka kwa mwili na pia kupungua mwili kwa sababu ya kutokwa damu nyingi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Dalili zinazohusiana na ujauzito:-</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ugumba (infertility)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mimba kutoka (abortion) na kuzaa kabla mimba haijatimiza muda wake (premature labours)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mtoto kulala mlalo mbaya (malpresentation)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Uvimbe unaweza kugunduliwa vipi?</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kushika uvimbe kwenye tumbo la uzazi ambao ni mgumu (hard), hauna maumivu (painless) na hauna sababu (causeless).</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvimbe ni wa duwara au kama kiazi mviringo au yai</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Unatembea (mobile) kutoka upande mmoja kwenda upande mwingine</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Unatoka kwenye pelvis</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kawaida hauna maumivu.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Madhara ya Uvimbe huu (fibroids)</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusababisha maambukizi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Tumbo kujaa maji (ascites)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kubadilika na kuwa saratani-Hii ni mara chache (rare)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuzaliana au kukua tena (degeneration) ni jambo la kawaida.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Matibabu:</div> <ol start="1" style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hakuna tiba kwa uvimbe mdogo ambao haujaonesha dalili nilizotaja hapo awali (mgonjwa anashauriwa kuwa kwenye uangalizi wa daktari)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Upasuaji kama njia ya tiba- Sababu za kuhitaji kufanya upasuaji:</li> </ol> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvimbe kama ni mkubwa zaidi ya wiki 12 za ujauzito yaani mimba ya miezi 3 hapa unaweza kufanyiwa upasuaji kuondoa uvimbe huo.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kama uvimbe unakuwa haraka kwa muda mfupi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kama uvimbe uko nje ya tumbo la uzazi (subserous fibroids)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kama uvimbe unasababisha ugumba na kutokwa mimba mara kwa mara.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Upasuaji upo wa aina mbili:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kwa wanawake chini ya miaka 35 wenye kuhitaji mtoto uvimbe unatolewa na kubakiza tumbo la uzazi. Ufanyiwa upasuaji ujulikanao kama “Myomectomy”.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kwa wanawake zaidi ya miaka 40 na ambao hawahitaji tena mtoto; uvimbe pamoja na tumbo la uzazi yaani “uterus” utolewa vyote pamoja na upasuaji huu ujulikana kama “Hysterectomy”.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ushauri:</strong> Hili tatizo uwapata sana wanawake wenye umri kati 35 na 45, wanawake ambao hawana watoto. Hivyo ninawashauri wanawake wajitahidi kupata ujauzito kabla ya kufikia miaka 35 ili kuondokana na hatari ya kupata uvimbe huu.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  *************************************************************************************</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">7. TATIZO LA UGUMBA (UTASA) /INFERTILITY</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Maana ya Ugumba/Utasa</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ugumba ni kushindwa kupata mimba /ujauzito baada ya mwanamke kukutana kimwili/kujamiana/kufanya tendo la ndoa na mwanaume kwa kipindi cha miezi 12 (mwaka mmoja) bila kutumia njia yoyote ya uzazi wa mpango.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Pia ugumba ni kushindwa kwa mwanaume kutungisha au kumpa mimba mwanamke baada ya kukutana nae kimwili/kujamiana nae au kufanya nae tendo la ndoa kwa kipindi cha miezi 12 (mwaka mmoja) bila kutumia njia yoyote ya uzazi wa mpango.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Hivyo ugumba unatokea pande zote mbili yaani mwanaume na mwanamke. Watu wengi ufikiri kuwa ugumba ni kwa mwanamke peke yake. La hasha! Ugumba pia uwapata wanaume kwa kushindwa kutungisha mimba kama tutakavyoona kwenye sababu za ugumba.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Aina za Ugumba/Utasa</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ugumba umegawanyika kitaalamu katika makundi makuu mawili:</div> <div style="padding: 5px 0px;"> a)      Ugumba wa asili/wa kwanza (Primary Infertility): Hapa hakuna mimba au ujauzito uliowahi kutokea kwa kipindi cha miezi 12 ya kujamiana au kufanya tendo la ndoa bila kutumia njia yoyote ya uzazi wa mpango.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> b)      Ugumba wa pili (Secondary Infertility): Kushindwa kupata mimba au ujauzito baada ya mimba ya kwanza au zaidi. Hii ina maana kwamba mwanamke amewahi kupata mimba au kuzaa mtoto mmoja au wawili lakini sasa anashindwa kupata mimba nyingine. Pia mwanaume wamewahi kutungisha mimba au kumpatia ujauzito mwanamke lakini sasa hawezi tena kumpatia ujauzito.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Jinsi tatizo linavyoathiri/Incidence</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Karibu asilimia 15 ya wanandoa ni wagumba au tasa. Kiwango kikubwa cha magonjwa yanayoambukizwa kwa njia ya kujamiana katika jamii usababisha zaidi tatizo la ugumba au utasa. Magonjwa yanayoambukizwa kwa njia ya kujamiana ni kama:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kaswende, Kisonono, Pangusa na Klamidia husababishwa na bakteria</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Virusi vya Ukimwi (VVU), Malengelenge, Hepatitis B na Virusi papilloma vya binadamu (VPB) husababishwa na Virusi (Virus).</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Trichomoniasis husababishwa na protozoa (parasites)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kandidiasisi</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Utambuzi wa ugumba / Utagunduaje kuwa una ugumba?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kama nilivyoeleza hapo awali katika maana ya ugumba dalili kuu ya ugumba ni kutopata mimba au ujauzito katika kipindi cha mwaka mmoja kama hutumii njia yoyote ya uzazi wa mpango. Hivyo ukiwa na hali hiyo ni vema kwenda hospitali kwa uchunguzi zaidi wa kuweza kubaini tatizo ni nini?</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa kawaida sababu za ugumba kwa wanaume uchangia asilimia 30, mwanamke asilimia 40 na asilimia 30 hutokea kwa pande zote mbili yaani mwanaume na mwanamke. Hivyo ukiwa na tatizo hili katika ndoa yako ni vema mwende kumuona daktari wa magonjwa ya akina mama ili aweze kuwafanyia uchuguzi zaidi na pia kuwapatia ushauri jinsi ya kupata mtoto.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sababu za Ugumba kwa Mwanaume</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mwanaume anaweza kushindwa kutungisha mimba au kumpatia ujauzito mwanamke kwa sababu zifuatazo:-</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Magonjwa ya zinaa (STDs) kama nilivyokwisha yataja hapo awali, maambukizi katika milija ya kusafirisha mbegu za kiume (epididymitis), mumps orchitis, pombe za kupindukia, ugonjwa wa kisukari na pia kama unashinikizo kubwa la damu na unatumia dawa zinazosababisha ugumba.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kama amewahi kufanyiwa upasuaji wa hernia (herniorrhaphy), maumivu ya tests (injury to tests), upasuaji wa mabusha.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mionzi ya kemikali katika sehemu za uume kama Xray</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumbile ya uume kama hayako sahihi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Historia ya kujamiana kama unaweza kutoa mbegu za kiume (ejaculation inatokea?) Mara nyingine mwanaume anaweza kuwa anahisi kuwa shahawa zinatoka lakini kumbe zinarudi nyuma na hivyo hazifiki kwenye “cervix”. Hali hii kitaalamu inaitwa “Retrograde ejaculation”.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hali ya viungo vyake vya uzazi yaani ukubwa wa pumbu zake (testicular size) kawaida ukubwa wa pumbu ni sentimita 4.5*2.5, uwepo wa milija ya kusafirishia shahawa, tezi la kibofu cha mkojo, ujazo wa shahawa (kawaida inatakiwa iwe mililita 2), idadi ya mbegu za kiume inatakiwa isipungue milioni (20,000,000) kwa mililita moja, uwezo wa mbegu kutembea baada ya masaa 4 tangu ejakulasheni itokee inatakiwa iwe zaidi ya asilimia 40 ili iweze kufika pale yai la kike lilipo likisubiri kutungishwa. Mwisho umbo la mbegu linatakiwa liwe kawaida angalau zaidi ya asilimia 60.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Haya yote yanaweza kutambuliwa na wataalamu wa afya tu baada ya kukufanyia uchunguzi wa kitaalamu hivyo ninakushauri kama unatatizo hili uende kumuona daktari ili akusaidie kugundua tatizo liko wapi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sababu za Ugumba kwa Mwanamke</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kama nilivyoeleza awali mwanamke anachangia asilimia 40 katika tatizo la ugumba katika ndoa.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Sababu za ugumba katika mwanamke zinaweza kuwa kama ifuatavyo:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Historia kama amewahi kuwa kwenye uzazi wa mpango kwa muda mrefu (length of contraceptive)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Historia ya idadi ya mimba na utoaji mimba (abortions)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Magonjwa ya zinaa kama nilivyokwisha yataja hapo awali</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvimbe katika tumbo la uzazi, milija na mayai (myoma, tubal or ovarian masses)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukosa tumbo la uzazi au uke (absence of uterus or vagina)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa bikira (imperforated hymen)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa na uchafu au maji kwenye uzazi (discharge)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Sababu za ugumba kwa pande zote mbili</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kushindwa kugundua lini muda yai la kike linapokuwa limekomaa (Ovulation)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutambua kama “ovulation” imetokea.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Je, milija ya uzazi iko vizuri kuruhusu mbegu za kiume na yai la kike kukutana ili kutungishwa.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Je, wanandoa wako vizuri kimwili na kisaikolojia kwa ajili ya kujiandaa kupata mimba.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Ni vizuri kumuona daktari ili aweze kuwasaidia kutambua lini yai la kike linakuwa limekomaa tayari kwa kutungishwa ili tarehe zinapokaribia basi mnakutana kimwili.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Vipimo.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Vipimo vipo kwa ajili ya Mwanamke na Mwanaume.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Vipimo kwa pande zote mbili</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Vipimo vya damu kuangalia magonjwa ya zinaa, mkojo, vipimo vya shinikizo kubwa la damu, kisukari na joto la mwili.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Vipimo kwa Mwanaume</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mkojo (Urinalysis)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">VDRL (kuangalia magonjwa ya zinaa)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupima shahawa (Complete Seminal fluid analysis)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Vipimo kwa Mwanamke</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Wingi wa damu (Hb)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mkojo (Ulinalysis)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">VDRL</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">HSG (Hysterosaloingography) kuangalia milija inayosafirisha mayai kama iko sahihi au imeziba kutokana na magonjwa ya PID kama tulivyozungumza katika kipindi kilichopita.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Laparascopy and Dye: Pia inasaidia kuangalia milija inayosafirisha mayai kama iko sahihi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">BBT (Basal Body Temperature Chart)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Endometrial biopsy</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Matibabu</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Vipimo vinavyofanyika ni kwa ajili ya uchunguzi wa tatizo na pia ni tiba. Kwani tatizo likishagundulika ni nini na likatibiwa basi ujauzito hupatikana. Asilimia kati 15 hadi 20 ya wanandoa wenye tatizo la ugumba wanaofanyiwa uchunguzi wa kitaalamu upata uzazi (mimba).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Hivyo ninawashauri wale wote wenye tatizo la ugumba kwenda kuwaona madaktari bingwa wa magonjwa ya akina mama ili waweze kuwasaidia kupata watoto.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> **************************************************************************************</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> 8. UGONJWA WA MALARIA</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Malaria ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Malaria ni ugonjwa unaosababishwa na kimelea (mdudu) kinachonyonya damu ya binadamu. Kimelea hiki kinajulikana kama “parasite”. Lakini watu wengi uelewa kwamba malaria husababishwa na mbu. Kuna aina nne ya vimelea (parasites) vinavyosababisha malaria navyo ni:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Plasmodium Vivax</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Plasmodium Falciparum</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Plasmodium Malariae</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Plasmodium Ovale</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Kimelea ambacho ni hatari na kina madhara makubwa kwa binadamu ni Plasmodium Falciparum. Plasmodium Vivax hakina madhara makubwa ingawa kimesambaa sana kuliko kile cha Falciparum. Plasmodium Falciparum husababisha vifo kwa haraka.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kimelea cha malaria hubebwa au uishi katika utumbo wa mbu jike aina ya Anopheles.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Jinsi gani mtu anapata maambukizi ya vimelea vya malaria?</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Vimelea (parasites) vinaingia kwenye mwili wa binadamu baada ya mbu jike aliyeathirika na vimelea hivi vya malaria wakati akinyonya damu ya binadamu kama mlo au chakula chake.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mbu huyu umg’ata binadamu kuanzia saa kumi na mbili jioni hadi saa kumi na mbili asubuhi. Mbu ukaa ndani au nje ya nyumba.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Vimelea uzaliana ndani ya utumbo wa mbu na baadae usafiri hadi kwenye tezi za mate yake. Wakati mbu unamng’ata binadamu utoa mate kama ganzi ili binadamu asigundue kama anang’atwa na hapo ndipo vimelea vya malaria umuingia binadamu.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Baada ya kuingia kwenye mwili wa binadamu vimelea hivi usafiri hadi kwenye ini ambapo huzaliana kwa wingi na hatimaye kuingia kwenye mzunguko wa damu na kusababisha uharibifu wa seli nyekundu za damu. Hapa ndipo mtu huanza kujihisi homa, kutetemeka na dalili nyinginezo.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Makundi gani ya watu huathirika sana na ugonjwa wa malaria?</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Watoto chini ya miaka 5</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Wanawake wajawazito</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Watu wanaoishi na virusi vya ukimwi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Watu wanaosafiri kutoka maeneo yasiyokuwa na mbu wanaobeba vimelea vinavyosababisha malaria.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kwa nini malaria ni muhimu?</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Karibu watu milioni 300-500 uugua malaria</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Watu milioni 1 kila mwaka ufariki dunia kutokana na ugonjwa wa malaria</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Karibu watu 310,000 barani Africa ufariki dunia kutokana na ugonjwa wa malaria</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Katika watoto watano wanaofariki dunia kila mwaka barani Africa malaria ni mojawapo ya sababu ya vifo vya watoto hao.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> Mzigo utokanao na ugonjwa wa Malaria</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria huzuia maendeleo ya biashara za kimataifa.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maeneo yanayoathiriwa sana na ugonjwa wa malaria wanaishi watu masikini wenye kipato cha dola 1.25 kwa siku.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria ni chanzo kikuu cha utoro kazini na shuleni barani Africa.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria inapunguza uzalishaji, nguvu kazi na hata vifo.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria barani Africa husababisha kupotea kiasi cha fedha bilioni 12 dola za Kimarekani.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> Malengo ya Millenia</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 1: Kutokomeza umaskini uliokithiri na njaa</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 2: Kufikia elimu ya msingi kwa wote</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 3: Kukuza usawa, jinsia na kuwawezesha wanawake</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 4: Kupunza vifo vya watoto wadogo kwa asilimia 20% barani Africa</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 5: Kupunguza vifo vya mama wajawazito hususani vinavyotokana na malaria</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 6: Kupambana na Virusi vya Ukimwi na Ukimwi, Malaria na magonjwa mengine.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 7: Kuhakikisha mazingira endelevu</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 8: Kuendeleza ushirikiano wa maendeleo kimataifa</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Malengo ya Milllenia yanayolenga Malaria ni</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 1: Kutokomeza umaskini uliokithiri na njaa</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 4: Kupunza vifo vya watoto wadogo kwa asilimia 20% barani Africa</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 5: Kupunguza vifo vya mama wajawazito hususani vinavyotokana na malaria</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo 6: Kupambana na Virusi vya Ukimwi na Ukimwi, Malaria na magonjwa mengine.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> Mpango wa kuzuia au kupambana na Malaria</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Historia inaonesha kuwa kwenye miaka ya 50 (1950s)  kulikuwa na mpango au mkakati wa kutokomeza malaria ulimwengu mzima. Kwa matokeo hayo ya mpango huo, malaria ilitokomezwa takribani nchi nyingi duniani.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mwaka 1969 Mpango huu au mkakati huu ulisitishwa kwa sababu zifuatazo:-</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Vimelea (parasites) hawa walikuwa sugu kwa dawa waliyokuwa wanaitumia kuwatokomeza (Insecticide resistance).</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Dawa za kutibu ugonjwa huu zilikuwa sugu na kushindwa kuua vimelea hivi (Drug resistance).</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Miundo mbinu mibovu mfano barabara hususan barani Africa (Poor infrastructure particularly in Africa).</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Hivyo Mpango au mkakati wa kutokomeza kabisa malaria ulibadilishwa na kuwa Mpango wa Kuzuia Malaria.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kipindi cha Miaka ya 70 (1970s) na 80 (1980s) malaria haikupewa kipaumbele au umuhimu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Mpango wa Kuzuia Malaria</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Hali halisi ya sasa:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria imeibuka (re-emerge) kama tatizo la kiafya kimataifa kuanzia miaka 90 (1990s)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwaka 1992 Mpango au mkakati wa kuzuia Malaria ulikubaliwa na Umoja wa Mataifa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mipango mingine ni pamoja na Roll Back Malaria 1998, Abuja Declaration 2000 na Strong political commitment and partnership.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> Roll Back Malaria</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mpango huu ulizinduliwa rasmi mwaka 1998 lengo likiwa ni kupambana na Malaria barani Africa.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mashirika yaliyokubaliana kushirikiana katika mpango huu ni WHO, UNDP, UNICEF, na WB (Benki ya Dunia).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lengo kuu ni kupunguza mzigo au tatizo la Malaria ifikapo mwaka 2010.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Mikakati iliyowekwa kufikia lengo hili ilikuwa:-</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutumia vyandarua vilivyowekewa dawa ya kuua mbu kwa watoto chini ya miaka 5 na mama wajawazito</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwapatia matibabu ya malaria bure watoto chini ya miaka 5</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuzuia na kutibu malaria kwenye ujauzito</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kugundua mapema na kupambana na malaria katika maeneo yaliyo na vimelea vya malaria.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Tatizo la Malaria Duniani (Ulimwenguni)</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mwaka 2012 wagonjwa wa malaria walikadiriwa kufikia milioni 219.</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">86% za wagonjwa walikuwa barani Africa na 10% kutoka Kusini Mashariki ya Asia</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">98% ya ugonjwa wa malaria barani Afrika na 56% ya ugonjwa Kusini Mashariki ya Asia ilisababishwa na Plasmodium falciparum</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Watu bilioni 3.3 wapo katika hatari ya kuambukizwa ugonjwa wa malaria</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Congo, India na Nigeria inachukua 40% ya ugonjwa</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Mwaka 2012 vifo vilivyotokana na ugonjwa wa malaria vilikadiriwa kufikia laki sita na elfu sitini (660,000).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Jamhuri ya Kidemocrasia ya Kongo na Nigeria ilichangia 40% ya vifo vyote.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> 85% ya vifo barani Afrika walikuwa watoto chini ya miaka 5.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> 5% ya vifo hivyo ilikuwa watoto chini ya miaka 5 kutoka Kusini Mashariki ya Asia.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Nchi zilizo na maambukizi au tatizo la malaria ni 104.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Maambukizi ya malaria yanaendelea kwenye nchi 99.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mpango wa kuzuia Malaria upo katika nchi 79</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mpango wa awali wa kuondoa malaria (Pre-elimination phase) upo katika nchi 10</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mpango wa kuondoa  malaria (Elimination Phase) upo katika nchi 10</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Prevention and Reintroduction phase nchi 5</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Malengo</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Nchi 50 (9 barani Afrika) kupunguza maambukizi mapya ya malaria kwa 75% ifikapo 2015</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Nchi 4 kupunguza kwa asilimia kati ya 50 na 75.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Haja mahususi kwenye nchi 41 zenye maambukizi kwa asilimia 85.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Uchunguzi wa vimelea, ugonjwa na matibabu yake.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa kawaida mtu akishaambukizwa vimelea vya ugonjwa wa malaria; vinachukua muda wa nusu saa (dakika 30) kusafiri hadi kufika kwenye ini lako. Vikifika kwenye ini vinaanza kuzaliana kwa wingi na hatimaye vinaingia kwenye mzunguko wa damu yako na hapo ndipo vinaanza  kutafuna seli nyekundu ya damu yako. Vikiwa kwenye damu ndipo mtu anajisikia dalili za kupanda na kushuka kwa homa, kutetemeka mwili.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili za Malaria</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Dalili za malaria zinategemea mtu na mtu kutokana na nguvu za kinga yake. Hata hivyo dalili zinazowapata wagonjwa wa malaria ni zifuatazo:-</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuchoka kwa mwili wote au viungo kuuma kitaalamu tunasema “General Body Weakness”</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Homa (fever)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kichwa kuuma (Headache)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Tumbo kuuma (Abdominal pain)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutapika (Vomiting)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuharisha (Diarrhoea)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kukooa (Cough)\</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kumbuka:</strong> Hizi dalili pia utokea katika magonjwa yanayoambukizwa na bakteria mfano Homa inaweza kuwa dalili ya UTI, Pneumonia, Typhoid.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kukooa kunaweza kuwa sababu ya maambukizi katika mapafu mfano pneumonia, kifua kikuu n.k</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kutapika na kuharisha inaweza kuwa dalili za magonjwa ya maambukizi ya tumbo pia. Hivyo ni vema ukipata dalili hizi usichukue dawa bila kupata uchunguzi wa kitaalamu na pia ushauri kutoka kwa madaktari. Unapopata dalili hizi wahi hospitali ili wataalamu wakuchunguze na kujua ni ugonjwa gani ulionao.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu ya malaria:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Matibabu yanatolewa kulingana na aina ya malaria uliyonayo. Kuna aina mbili za malaria</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria ya kawaida isiyokuwa kali au sugu kitaalamu inaitwa “Uncomplicated Malaria”. Hii haijasababisha madhara makuwa katika mwili.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Malaria sugu kitaalamu “Complicated Malaria”. Hii imeishasababisha madhara kama kuharibu viungo muhimu mwilini kama, ubongo (cerebral coma), figo (renal failure), ini (liver failure, moyo (heart failure), mapafu( pulmonary failure), upungufu wa sukari mwilini (hypoglycaemia). Na pia kuwa na vimelea vingi (hyperparasitaemia)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  Malaria isiyosugu tunatumia dawa ya Mseto (ALU) na mgonjwa anatumia dawa akiwa nyumbani kwake</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Malaria sugu tunatumia dawa ya Quinine kwa njia ya dripu na mgonjwa anapatiwa matibabu chini ya uangalizi wa wataalamu wa afya. Mgonjwa analazwa hospitalini hadi anapopata nafuu na kuweza kula mwenyewe.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> Ushauri:</strong> Kama tulivyozungumza malaria ni ugonjwa hatari unaoua kwa haraka hivyo ninawashauri pindi unapohisi una dalili tulizozizungumza hapo awali, wahi katika kituo cha kutoa huduma za afya kilichokaribu na wewe ili upatiwe uchunguzi na kupata tiba sahihi. Usitumie dawa bila kumuona daktari kwani kwa kufanya hivyo utakuwa unaongeza usugu wa dawa mwilini mwako bila sababu ya msingi na pia unahatarisha maisha yako.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">**************************************************************************************</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">9. UGONJWA WA SARATANI</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Saratani ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Saratani hutokana na seli za mwili zilizopoteza mfumo wake wa kugawanyika na hivyo kutokuwa katika hali yake ya kawaida. Seli hizo hukua na kuongezeka bila utaratibu maalum na huweza kusababisha uvimbe. Seli hizi huweza kusambaa sehemu nyingine za mwili kwa mfumo wa damu au limfu (lymph).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sehemu gani za mwili saratani huweza kutokea?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;">  Saratani huweza kutokea sehemu mbalimbali za mwili zikiwemo matiti, koo, mapafu, kinywa, utumbo mpana, shingo ya kizazi, ovary, tezi ya kiume (prostate), ini, ngozi na damu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Watu wangapi wanakadiliwa kupoteza maisha kutokana na ugonjwa wa saratani?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Shirika la Afya Duniani (WHO) linakadilia ifikapo 2030 vifo vitokanavyo na ugonjwa wa saratani itakuwa milioni 12 ikilinganishwa na mwaka 2005 ambapo vifo vitokanavyo na saratani vilikuwa milioni 8. Hivyo kutakuwepo na ongezeko la kiasi cha milioni 4. Hii itakuwa ni idadi kubwa sana ya vifo ikilinganishwa na magonjwa mengine kama malaria, Ukimwi, Kifua Kikuu, vifo vya watoto wachanga, ajali za barabarani, maambukizi ya kifua, kiarusi, na magonjwa ya moyo. Inakadiliwa ifikapo mwaka 2030 idadi ya vifo vitokanavyo na malaria itakuwa chini ya milioni 2. Idadi ya vifo vitokanavyo na Ukimwi na Kifua Kikuu pia vitapungua na vitakuwa milioni 2 kwa ugonjwa wa Ukimwi na chini ya milioni 2 kwa kifua kikuu. Wakati huo huo vifo vitokanavyo na magonjwa ya moyo na kiarusi vitakuwa vinaongezeka sambamba na saratani. Vifo vitokanavyo na magonjwa ya moyo vitakuwa milioni 10 wakati vifo vitokanavyo na kiarusi vitakuwa milioni 8 ifikapo 2030. Kwa hiyo tunaweza kuona jinsi gani saratani inavyozidi kusababisha madhara kwa binadamu hususan wa kizazi kipya.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Inakadiliwa pia kutakuwepo na ongezeko la wagonjwa wapya wa saratani katika nchi zinazoendelea ikilinganishwa na nchi zilizokwisha endelea ifikapo 2020. Wagonjwa wapya kwa mwaka wanakadiliwa kuwa milioni 9 katika nchi zinazoendelea ikiwemo Tanzania wakati wagonjwa wapya katika nchi zilizoendelea itakuwa chini ya milioni 6 kwa mwaka. Hii inahashiria kwamba saratani itakuwa inaongezeka kwa kasi katika nchi zinazoendelea ikiwemo Tanzania hivyo kuna haja ya kuchukua tahadhari kukabiliana na tatizo hili ili kupunguza idadi ya vifo vinavyotokana na kuongezeka kwa ugonjwa wa saratani.</div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kuzuia saratani ndo jibu sahihi katika nchi zetu zinazoendelea.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Inakuwaje mtu anapata saratani/Saratani inatokeaje?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kwanza kabisa tujue jinsi gani saratani inavyotokea.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Hatua za Saratani:-</strong></div> <ol style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mtu anajiweka (expose) katika mazingira au vitu kama kemikali au mionzi vinavyoathiri sehemu ya DNA  (vinasaba vyake) kwa muda mrefu ambapo vinasaba hizo vinaharibika (DNA damage). Kwa kawaida vinasaba vinaweza kuharibika kwa sababu za kijenetiki wakati seli zinapokuwa zinagawanyika au kutokana na sababu za kimazingira (kemikali, mionzi au dawa za viwandani, aina ya madini kama risasi, zebaki, madini joto, uranium na nyuzinyuzi kama asbestos. Pia baadhi ya virusi kama Hepatitis B usababisha saratani ya ini na human papiloma virus (HPV) usababisha saratani ya shingo ya kizazi). Hali hii ikitokea kuna vinasaba vinavyojaribu kuzuia mugawanyiko huu usitokee na pia kuzuia seli zisife. Vinasaba hivi vinajulikana kama DNA repair na apoptosis. DNA repair inatengeneza au kurekebisha DNA iliyoharibika wakati apoptosis inazuia seli zisife. Hatua hizi zikishindikana kufanya kazi basi vinasaba vilivyoharibika vinakwenda hatua nyingine.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mgawanyiko wa vinasaba (DNA replication). Kadiri mtu anavyozidi kujiweka katika mazingira hatarishi (continued exposure to carcinogens) basi vinasaba vinagawanyika kwa wingi na pia vikisaidiwa na jeni zinazojulikana kama precursor. Basi mgawanyiko huo unaongezeka sana na hivyo kutengeneza uvimbe ambao tunauita “malignant tumor”. Hatua hizi zinatokea kadiri muda unavyoongezeka. Hii inachukua miaka mingi. Mtu anaweza kuanza tatizo hili akiwa na miaka 5 na ugonjwa ukatokea akiwa na miaka 40.</li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Changamoto za kuzuia Saratani</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Baadhi ya njia au mbinu za kuzuia saratani hazitokani kabisa na njia za utoaji huduma za afya au elimu ya afya kwa umma. Mfano:-</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutofanya mazoezi                                         -physical exercise</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Sera za mazingira                                            -environmental policies-lower exposures</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Makubaliano ya kimataifa juu ya kulinda afya-Trade agreements</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kodi na mapato yatokanayo na bidhaa za tumbaku na shughuli za viwanda ni ndogo sana</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hatua madhubuti zinashindwa kuchukuliwa dhidi ya vitu vyenye nguvu kama sigara na tumbaku, uchafuzi wa mazingira kutokana na shughuli za viwanda na kemikali.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Tufanye nini ili kupunguza uwezekano wa kupata saratani</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kwanza kabisa kuwa na sheria kali </strong>zinazozuia uharibifu wa mazingira na matumizi ya mazao ya viwanda hususan kemikali na mionzi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kuwepo na kodi kubwa</strong> kwenye bidhaa za sigara na tumbaku na pia kemikali na madini  kama risasi, zebeki, madini ya joto, uranium na nyuzinyuzi kama asbestos.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kubadili tabia juu ya mtindo wa maisha usiofaa</strong> kama ulaji wa vyakula visivyofaa kama vyakula vilivyosindikwa kama bacon, soseji, “hot-dogs”, jibini, baadhi ya vyakula vya makopo na pombe aina ya bia vina kemikali zinazoitwa nitrosamines ambazo husababisha saratani za kinywa, koo, tezi la kiume, utumbo mpana, mapafu na tumbo na vyakula vilivyoota ukungu kama karanga, mkate na nafaka huwa na kemikali zinazojulikana kama aflatoxins ambazo husababisha saratani ya ini.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvutaji wa sigara na bidhaa za tumbaku husababisha saratani ya mapafu, kinywa na koo.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Unywaji wa pombe husababisha saratani yam domo, koo, koromeo, matiti, utumbo mkubwa na ini.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Unene husababisha saratani ya matiti, kongosho na ya kizazi na kutofanya mazoezi ya mwili kunahusishwa na sarataniya utumbo mpana, matiti, kizazi, mapafu na tezi la kiume.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kuchukua hatua za pamoja za kijamii, kisiasa, kiuchumi na kimazingira</strong> ili kuzuia sababu za awali zinazosababisha saratani kama kemikali, uhalibifu wa mazingira, kujiweka wazi kwenye mionzi. Hapa tunahitaji sheria na hatua za mtu binafsi (law and individual action)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;"><strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Kuchukua hatua za ulaji (diet) na madawa (drugs) </strong>hizi zitasaidia kuzuia sababu za pili zinazosababisha saratani</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Hatua za awali za kuzuia saratani (Primary cancer prevention)</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ondoa au epuka vitu vinavyosababisha saratani mfano kuepuka utumiaji wa tumbaku au sigara</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka vyakula vilivyoota fangasi au ukungu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka matumizi ya nyama zilizosindikwa na matumizi ya nyama nyekundu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka matumizi ya pombe</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Fanya mazoezi ya mwili</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na uzito wa mwili ulio sahihi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Tumia zaidi vyakula vitokanavyo na mimea</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Punguza matumizi ya chumvi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Tibu kabisa wadudu wanaosababisha vidonda vya tumbo (H. Pylori eradication) na pia pata chanjo ya kuzuia virusi vya shingo ya uzazi Human Papilloma Virus Vaccination</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka mionzi itokanayo na shughuli za viwandani (occupational hazards e.g. asbestos)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Epuka uharibifu wa mazingira kwa kumwaga kemikali kwenye mito kutoka viwandani na pia maeneo wanayoishi watu.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuchunguza vichocheo vya saratani (screening of precursors) kwa mfano uchunguzi wa saratani ya shingo ya kizazi, saratani ya utumbo mpana.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata chanjo dhidi ya virusi vya Human Papilloma Virus (vinasababisha saratani ya shingo ya kizazi) na Hepatitis B na C  Virus (usababisha saratani ya ini)</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Hatua za pili za kuzuia saratani (Secondary cancer prevention)</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uchunguzi wa saratani mapema (screening-early detection) unasaidia kugundua saratani mapema hivyo vifo vitokanavyo na saratani vitapungua kwani matibabu uanza mapema kabla saratani haijasambaa.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> Uchunguzi wa matiti</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Uchunguzi wa mapafu</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Uchunguzi wa tezi la kiume</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Uchunguzi wa utumbo mpana</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Na pia hatua zote za awali za kuzuia saratani</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"> Hatua ya tatu ya kuzuia saratani (Tertiary Cancer Prevention)</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Dawa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hatua za awali za kuzuia saratani</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> **************************************************************************************</div> <div style="padding: 5px 0px;">  10. <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">MAGONJWA YA KURITHI KUTOKANA NA NDUGU WA DAMU KUOANA</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;">  <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nini madhara ya kiafya yatokanayo na ndugu wa damu au wajomba kuoana?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa kawaida binadamu wana nakala (copy) mbili za jeni yaani sehemu ya DNA inayorithisha tabia au umbile fulani inayoitwa kitaalamu “XY sex Chromosome”. Watu wengi kwenye jamii asilimia 99% wana nakala mbili za jeni zilizona afya nzuri yaani (“Healthy D gene”) DD.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Asilimia 1%, wana jeni moja yenye ugonjwa ambayo kitaalamu inaitwa (“One copy of the diseased gene”) Dd.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Jeni iliyo na ugonjwa inaitwa “Recessive”. Jeni hii iko kwa mama (mwanamke). Jeni isiyo na ugonjwa iko kwa baba ambayo uitwa “Dominant gene”.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa kawaida watu wana afya nzuri isipokuwa wakiwa na jeni mbili zenye ugonjwa yaani “diseased gene” (dd).</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Iwapo mama yako amebeba nakala moja ya jeni (Dd) iliyona ugonjwa, basi unakuwa na asilimia 50% ya kurithi hiyo jeni na pia watoto (siblings) utakaowapata watarithi hiyo jeni.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ukioa mwanamke au kuolewa na mwanaume yeyote kwenye jamii ambaye hamna uhusiano wa kuzaliwa pamoja (hapa tunaongelea ile asilimia 1%, una asilimia 0.5% yakupata jeni yenye ugonjwa.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kama  unaoa ndugu yako, uwezo wa kupata jeni yenye kasoro (ugonjwa) itaongezeka hadi kufikia asilimia 25%. Kwa hiyo kama mtu atamuoa ndugu yake bado asilimia ni ndogo ya kupata jeni iliyo na ugonjwa. Lakini ukizidisha asilimia ya kuwa na jeni iliyona ugonjwa; hivyo itaongezeka na kuanza kuwa na hofu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kawaida watu wanaooana ndugu kiwango cha kuenea kwa jeni yenye ugonjwa ni mara mbili zaidi ya watu wasio ndugu. Ndugu wa baba na mama mmoja ni asilimia 50% ya kuwa na jeni ya ugonjwa. Wajomba (cousin) ni asilimia 12.5%.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Magonjwa ya kurithi:-</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hemophilia-Ugonjwa wa damu kushindwa kuganda kwa mfano ukijikata au kupata ajali na kukatia sehemu yeyote katika mwili na hivyo kushindwa kuganda damu sehemu inayovuja.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Miguu mifupi au small feet.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ndoa za ndugu katika jamii yetu:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kutokana na Sheria ya Ndoa ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania 1971 (The Law of Marriage Act, Reversed Edition 2002) kifungu cha 14 kinakataza ndoa za ndugu wadamu kuoana.  Pia baadhi ya dini hususan za Kikristu zinazuia ndoa za aina hii. Baadhi ya madhehebu mengine yanaruhusu ndoa za aina hii. Lakini madhehebu haya sidhani kama yapo katika nchi yetu.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Lakini ndoa za aina hii zimekuwa zinatokea sana katika familia za kifalme maeneo kama:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kusini Mashariki mwa Asia (India, Nepal, Bangladeshi, Pakistan)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Israel</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Saudi Arabia</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">11. MAUMIVU YA TUMBO WAKATI WA KUANZA HEDHI</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Maumivu wakati wa hedhi kitaalamu hujulikana kama “Menstrual cramps” au “Dysmenorrhea” au “Period Pains”. Ni maumivu ambayo wasichana ujihisi chini ya kitovu na huzitokeza kabla ya kuanza hedhi na pia wakati wa hedhi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Wakati wa kupata hedhi, msichana huwa na mabadiliko katika via vyake vya uzazi. Ukuta wa mfuko wa uzazi, ambao umehifadhi damu ulikuwa tayari kupokea mimba humomonyoka kama yai halikurutubishwa. Damu ndani ya mfuko wa uzazi hufanya misuli ya mfuko huo kujikamua ili damu itoke nje. Kujikamua huku kwa kizazi ndiyo kunasababisha hayo maumivu na wanawake wengi huwa na maumivu kama haya.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Aina ya maumivu wakati wa hedhi:</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kuna aina mbili za maumivu wakati wa hedhi.</div> <ol style="margin: 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu ya awali wakati wa hedhi (Primary dysmenorrhea): Aina hii ya maumivu ndo huwapata sana wasichana. Ni maumivu ambayo hutokea kwenye tumbo wakati wa hedhi hususan hutokea chini ya kitovu na pia nyuma ya mgongo kwa chini karibu na kiuno. Huanza siku 1-2 kabla ya kuanza hedhi na huendelea siku ya 2 hadi ya 4. Hakuna tatizo lolote la kiafya linalosababisha maumivu haya.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Aina ya pili ya maumivu wakati wa hedhi (Secondary dysmenorrheal): Ni maumivu ambayo hutokana na tatizo la kiafya kama kuongezeka kwa misuli ya tumbo la uzazi kwa nje (endometriosis), uvimbe katika tumbo la uzazi (uterine fibroids) au maambukizi katika viungo vya ndani vya uzazi (Pelvic Inflammatory Disease-PID).</li> </ol> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nani hupata maumivu wakati wa hedhi?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Karibu nusu ya wanawake wote hupata maumivu wakati wa hedhi na karibu 15%  ya wanawake hueleza kupata maumivu makali wakati wa hedhi. Imeonekana pia kuwa wanawake wasiofanya mazoezi hupatwa na maumivu wakati wa hedhi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Mambo mengine hatarishi yanayohusishwa na maumivu wakati wa hedhi ni kama:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa msichana chini ya miaka 20</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuvunja ungo katika umri wa miaka 11 au chini ya hapo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa na damu nyingi wakati wa hedhi kitaalamu tunaita “Menorrhagia” (Heavy bleeding during periods)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kama mwanamke hajawahi kuzaa au kupata mimba.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nini husababisha maumivu wakati wa hedhi?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kila mzunguko wa hedhi, kama hakuna mbegu ya kiume ya kurutubisha  yai la kike, ukuta wa mfuko wa uzazi, ambao umehifadhi damu iliyokuwa tayari kupokea mimba humomonyoka kama yai hilo halikurutubishwa. Damu ndani ya mfuko wa uzazi hufanya misuli ya mfuko huo kujikamua ili damu itoke nje. (the uterus contracts to expel its lining). Kujikamua huku kwa kizazi ndiyo kunasababisha hayo maumivu na wanawake wengi huwa na maumivu kama haya. Hatua hii huchochewa na hormone zenye vitu vijulikanavyo kama “Prostaglandins” ambavyo huhusishwa na maumivu haya na pia maambukizi katika hatua za juu. Pia vitu vingine ambayo hujulikana kama “Leukotrienes”hutolewa kwa kiasi kikubwa wakati wa hedhi na hivi husababisha maumivu wakati wa hedhi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Nini dalili za maumivu wakati wa hedhi?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Dalili za hedhi ni:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu yanayochoma kwenye tumbo husasan chini ya kitovu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu nyuma ya mgongo karibu na kiuno na pia kwenye mapaja</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kichefuchefu na kutapika</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa jasho</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kizunguzungu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu ya kichwa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kupata choo chepesi au kukosa choo kabisa</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Utatambuaje kuwa una maumivu wakati wa hedhi?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Mara nyingi wanawake hujitambua kuwa na maumivu wakati wa hedhi hata bila msaada wa Daktari. Kama ni mara ya kwanza inaweza kuwa vigumu kujitambua na hivyo kukulazimu kwenda kumuona daktari na pia kama unahusisha maumivu hayo na tatizo lolote la kiafya. Hapa Daktari anaweza kukusaidia kutambua kama maumivu haya ni maumivu yanayotokana na mabadiliko katika mzunguko wa hedhi au maumivu yanatokana na tatizo la kiafya.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu ya maumivu wakati wa hedhi.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Maumivu wakati wa hedhi hutibiwa na dawa zinazojulikana kama “Anti-prostaglandins” ambazo hupunguza maumivu katika kuta za mfuko wa uzazi na kufanya hedhi kutoka nyepesi na kukupatia nafuu. Mfano wa dawa hizi ni Ibuprofen au naproxen.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Wakati mwingine Daktari anaweza kutoa vidonge vya uzazi wa mpango ili kuzuia kukua au kukomaa kwa yai la kike na hivyo kupunguza maumivu wakati wa hedhi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Unawezaje kuepuka na maumivu wakati wa hedhi?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Unaweza kuepuka maumivu wakati wa hedhi kwa kufanya yafuatayo:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula matunda na mboga za majani</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuepuka vyakula vya mafuta, pombe, caffeine, chumvi na peremende</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kufanya mazoezi mara kwa mara</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuepuka au kupunguza msongo wa mawazo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Yoga au relaxation therapy</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Acupuncture au acupressure</li> </ul> <div align="center" style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Ushauri:</strong> Iwapo maumivu yatakuwa makali sana nap engine kutokwa na damu nyingi kuliko kawaida au kuendelea na hedhi kwa siku zaidi ya sita; basi hii ni dalili ya kuwa na tatizo la kiafya. Ninakushauri umwone mtaalamu wa afya kwa uchunguzi na tiba.</div> <div align="center" style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div align="center" style="padding: 5px 0px; text-align: left;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">12. TATIZO LA KUWASHWA SEHEMU ZA SIRI KWA WANAWAKE/ VAGINAL ITCHING</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">UTANGULIZI</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Nimekuwa nikipokea ujumbe mfupi wa simu kutoka kwa wapenzi wasikilizaji wa kipindi chetu cha “IJUE AFYA YAKO” wengi wakilalamika kusumbuliwa na muwasho sehemu za siri. Ninapenda kutumia fursa hii kuwaelimisheni kwa ujumla kwani maswali yamekuwa yakifanana.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Leo katika kipindi chetu cha Ijue Afya Yako tutaongelea tatizo la kuwashwa sehemu za siri kwa Wanawake.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa kawaida kuwashwa sehemu za siri husababishwa na maambukizi ya fangasi na maambukizi mengine ya bakteria watokanao na kujamiana. Wakati mwingine alegi pia inaweza kusababisha mwasho.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Muwasho maeneo ya  ndani ya uke au kwenye mashavu ya uke husababishwa na mambo mengi. Muwasho ndani ya uke (vagina) unaweza kutokana na matumizi ya kemikali, sabuni zilizowekewa dawa ya kuua bakteria ( detergents or soaps), kuosha ndani ya uke na sabuni zenye dawa ya kuua wadudu au kuondoa harufu (kitaalamu tunasema vaginal douching) kitendo hiki husaidia kuua bakteria wanaoishi kwenye uke (normal flora) kwa ajili ya kuulinda,  kutumia cream kwenye uke, karatasi za chooni (toilet papers), sabuni za bafuni (bath products), madawa ya usafi kwa akina mama (feminine hygiene products) na njia za uzazi wa mpango.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Wanawake ambao wameacha kuingia kwenye hedhi wanaweza kupata mwasho kutokana na kubadilika kwa kiwango cha homoni ya Oestrogen. Kwa kipindi hiki kuta za uke huwa nyembamba na kukauka na hivyo kupelekea kupata mwasho.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">NAMNA GANI TUNAWEZA KUZUIA MWASHO SEHEMU ZA SIRI?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Wanawake wanatakiwa kuchukua hatua zifuatazo kuzuia mwasho sehemu za siri:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Namna ya kujitawaza baada ya haja ndogo na kubwa: Wanawake wanashauriwa kujitawaza kutokea mbele kuelekea nyuma ili kuzuia bakteria wa kwenye njia kubwa ya choo (anus) kuingia kwenye uke (vagina)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuzuia matumizi ya kemikali, sabuni zilizowekewa dawa ya kuua bakteria ( detergents or soaps), kuosha ndani ya uke na sabuni zenye dawa ya kuua wadudu au kuondoa harufu (kitaalamu vaginal douching), kutumia cream kwenye uke, karatasi za chooni (toilet papers), sabuni za bafuni (bath products), madawa ya usafi kwa akina mama (feminine hygiene products)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuzuia matumizi ya pads na sabuni zilizowekewa dawa ya kuua wadudu.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuhakikisha sehemu za siri ni kavu baada ya kuoga.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Wanashauriwa kuvaa nguo za ndani ambazo hazibani sana ( Wear loose natural fiber underwear and clothing)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Badilisha nguo za ndani angalau kila baada ya masaa 24</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hakikisha sehemu za siri ni safi na kavu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Jikaushe vizuri baada ya kuoga.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Zuia kukaa na nguo zenye unyevunyevu kwa muda mrefu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Zuia kufanya ngono zembe.</li> </ul> <div align="center" style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;"><br style="margin: 0px; padding: 0px;" /></strong></div> <div align="center" style="padding: 5px 0px; text-align: left;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">13. UGONJWA WA FANGASI ZA UKENI/VAGINAL CANDIDIASIS</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Fangasi za ukeni ni nini?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Fangasi za ukeni hujulikana kama Candida. Na zile zinazosababisha ugonjwa ukeni zinajulikana kama Candida Albicans. Fangasi hawa husababisha mwasho mkali sana, uvimbe kwenye kuta za ukeni na pia mtekenyo.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Fangasi hawa pia huweza kuambukizwa kwa njia ya kujamiana ingawa wengi hawazihusishi na magonjwa ya kujamiana.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Unapataje fangasi hawa?</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kawaida fangasi hawa kwa asili hupatikana kwenye maeneo ya ukeni. Lakini ukuaji wake huthibitiwa na bakteria wanaoishi ukeni wajulikanao kama “Lactobacillus”. Bakteria hawa huwafanya fangasi hawa wasikue lakini pindi bakteria hawa wanaposhindwa kufanya kazi vizuri basi fangasi hawa ukua na kuanza kusababisha madhara.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Fangasi hawa hutibika kiraisi sana. Kama hunapata fangasi hawa mara kwa mara au wanarudiarudia basi inawezekana kuwa fangasi hao ni wa aina nyingine hivyo Daktari anahitaji kukufanyia uchunguzi zaidi wa kimahabara.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Sababu nyingine zinazofanya mwanamke kupata fangasi za ukeni ni:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Matumizi mabaya ya dawa za antibiotikisi. Dawa hizi huua bakteria “Lactobacillus” wanaoishi ukeni kwa ajili ya kulinda uke. Hawa bakteria wanaitwa bakteria wazuri kwani wanatoa ulinzi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwanamke akiwa mjamzito huwa kinga ya mwili hupungua au kushuka na hivyo kupelekea kupata fangasi hawa kiraisi.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwanamke mwenye ugonjwa wa kisukari aliyeshindwa kuuthibiti</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuwa na upungufu wa kinga mwilini hususani kwa wale wanaoishi na Virusi vya Ukimwi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula vyakula vyenye sukari nyingi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kubadilika kwa homini katika mzunguko wa hedhi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Msongo wa mawazo</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kuosha ukeni (douching) kwa kutumia sabuni za kemikali na cream</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Hukosefu wa usingizi wa kutosha</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Dalili za Fangasi za ukeni</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwasho ukeni</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kujikuna ukeni</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kutokwa na uchafu ukeni, mara nyingi unakuwa na rangi nyeupe kama maziwa na pia yanaweza kuwa kama mgando. Wakati mwingine uchafu huu unaweza kuwa kama maji.</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Maumivu wakati wa kufanya tendo la ndoa</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Michubuko</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Viupele</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Namna ya kutambua Ugonjwa</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ukienda hospitali Daktari atachukua maelezo yako namna gani tatizo hili limeanza na kama umewahi kuwa na shida kama hiyo hiyo na dawa ulizokwisha tumia na pia kama umewahi kupata magonjwa yoyote ya kujamiana. Kisha atakufanyia uchunguzi kwa kutazama sehemu zako za siri hususan kwenye kuta za uke na pia ndani kuona shingo ya uzazi. Kutokana na Daktari atakayoona anaweza kuamua kuchukua kipimo kwa ajili ya mahabara. Kipimo hiki kinaitwa “Vaginal Culture”</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu ya Fangasi za ukeni</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu yanategemea kiwango cha maambukizi pamoja na madhara ya ugonjwa</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> a)      Maambukizi madogo: Mara nyingi Daktari wako atakupatia dawa za kumeza kwa siku chache, kupaka au kuweka ukeni. Dawa hizi unaweza kutumia siku moja hadi tatu. Dawa zinazotumika ni kama Gynazole (Gynazle), Lotrimin, Monistat na Terazol.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Dozi moja ya dawa ya kumeza inaweza kutumika mfano Diflucan</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ushauri: Husitumie dawa yoyote bila kuandikiwa na daktari. Ukihisi una tatizo hili ni vema uende kituo chochote cha Afya kilichokaribu nawe ili umwone Daktari kwa matibabu na ufuatiliaji pindi tatizo linarudia katika kipindi cha miezi miwili.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> b)      Maambukizi makubwa: Haya huhitaji matibabu makubwa zaidi.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ukiwa na dalili hizi ni vema ukamuone daktari:</div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Mwasho mkari</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Umepata maambukizi ya fangasi mara nne kwa mwaka mmoja</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Uvimbe</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Ngozi ya ndani imekuwa nyekundu</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Una ujauzito</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Una kisukari</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Au unaishi na virusi vya ukimwi</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Matibabu hapa yanaweza kuwa kama ifuatavyo:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Siku 14 za kupaka dawa (cream, ointment), vidonge vya kumeza au kuweka ukeni</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Dozi mbili au tatu za Diflucan (Hii haitumiki kwa mwanamke mjamzito)</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Matumizi ya dawa kwa muda mrefu angalau wiki sita hususan Diflucan ambayo unameza kidonge kimoja kwa wiki kwa wiki sita au dawa ya kupaka ukeni kwa kipindi cha wiki sita</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kumtibu mwenzi wako la sivyo tatizo litarudiarudia.</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Jinsi ya Kuzuia maambukizi ya Fangasi za ukeni.</strong></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Ni vema kutambua nini kilikusabibishia kupata maambuki haya. Kwa mfano Wanawake wengine husema walipata maambukizi haya baada ya kutumia dawa za antibiotikisi. Ukitambua kitu kilichokusababishia tatizo hili basi unaweza kuzuia isitokee tena.</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <strong style="margin: 0px; padding: 0px;">Mambo mengine ya  kusaidia kuzuia maambukizi haya ni:</strong></div> <ul style="margin: 5px 0px; padding: 0px;"> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Zuia kuvaa nguo zinazobana</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Zuia kuosha ukeni kwa kutumia kemikali za kike, cream, sabuni zilizowekewa dawa, deodorants na pads</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Husivae chupi mbichi</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Vaa chupi za pamba</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Kula chakula chenye virutubisho vya lactobacillus kama yogurt</li> <li style="margin: 0px 0px 0px 20px; padding: 0px 15px 0px 0px;">Fua chupi kwa maji ya moto</li> </ul> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> <div style="padding: 5px 0px;"> Kwa ushauri au maswali wasiliana na:</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Dr. Willfredius Mugishagwe Rutahoile</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Tel: +255755649102 au +255715223646</div> <div style="padding: 5px 0px;"> Email: info@hmtz.co.tz au rutahoile@hmtz.co.tz</div> <div style="padding: 5px 0px;"> <br /></div> </td></tr> </tbody></table>

Top ten diseases in Tanzania and their symptoms, sign, causes and treatment

Source:health media Tanzania TOP TEN DISEASES IN TANZANIA SHINIKIZO KUBWA LA DAMU/KITAALAMU BLOOD PRESSURE Maana ya Shinikizo kubwa la...

READ MORE